Canto 10, Chapter 30

श्रीशुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गना: । अतप्यंस्तमचक्षाणा: करिण्य इव यूथपम् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaantarhite bhagavatisahasaiva vrajāṅganāḥatapyaṁs tam acakṣāṇāḥkariṇya iva yūthapam

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै-र्मनोरमालापविहारविभ्रमै: । आक्षिप्तचित्ता: प्रमदा रमापते-स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिका: ॥ २ ॥

gatyānurāga-smita-vibhramekṣitairmano-ramālāpa-vihāra-vibhramaiḥākṣipta-cittāḥ pramadā ramā-patestās tā viceṣṭā jagṛhus tad-ātmikāḥ

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषुप्रिया: प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तय: । असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिकान्यवेदिषु: कृष्णविहारविभ्रमा: ॥ ३ ॥

gati-smita-prekṣaṇa-bhāṣaṇādiṣupriyāḥ priyasya pratirūḍha-mūrtayaḥasāv ahaṁ tv ity abalās tad-ātmikānyavediṣuḥ kṛṣṇa-vihāra-vibhramāḥ

गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहताविचिक्युरुन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहि-र्भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ ४ ॥

gāyantya uccair amum eva saṁhatāvicikyur unmattaka-vad vanād vanampapracchur ākāśa-vad antaraṁ bahirbhūteṣu santaṁ puruṣaṁ vanaspatīn

द‍ृष्टो व: कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मन: । नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनै: ॥ ५ ॥

dṛṣṭo vaḥ kaccid aśvatthaplakṣa nyagrodha no manaḥnanda-sūnur gato hṛtvāprema-hāsāvalokanaiḥ

कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पका: । रामानुजो मानिनीनामितो दर्पहरस्मित: ॥ ६ ॥

kaccit kurabakāśoka-nāga-punnāga-campakāḥrāmānujo māninīnāmito darpa-hara-smitaḥ

कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युत: ॥ ७ ॥

kaccit tulasi kalyāṇigovinda-caraṇa-priyesaha tvāli-kulair bibhraddṛṣṭas te ’ti-priyo ’cyutaḥ

मालत्यदर्शि व: कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यात: करस्पर्शेन माधव: ॥ ८ ॥

mālaty adarśi vaḥ kaccinmallike jāti-yūthikeprītiṁ vo janayan yātaḥkara-sparśena mādhavaḥ

चूतप्रियालपनसासनकोविदार-जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपा: । येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूला:शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां न: ॥ ९ ॥

cūta-priyāla-panasāsana-kovidārajambv-arka-bilva-bakulāmra-kadamba-nīpāḥye ’nye parārtha-bhavakā yamunopakūlāḥśaṁsantu kṛṣṇa-padavīṁ rahitātmanāṁ naḥ

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्‍‍‍‍‍घ्रि-स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैर्विभासि । अप्यङ्‍‍‍‍‍घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वाआहो वराहवपुष: परिरम्भणेन ॥ १० ॥

kiṁ te kṛtaṁ kṣiti tapo bata keśavāṅghri-sparśotsavotpulakitāṅga-nahair vibhāsiapy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vāāho varāha-vapuṣaḥ parirambhaṇena

अप्येणपत्‍न्युपगत: प्रिययेह गात्रै-स्तन्वन् द‍ृशां सखि सुनिर्वृतिमच्युतो व: । कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जिताया:कुन्दस्रज: कुलपतेरिह वाति गन्ध: ॥ ११ ॥

apy eṇa-patny upagataḥ priyayeha gātraistanvan dṛśāṁ sakhi su-nirvṛtim acyuto vaḥkāntāṅga-saṅga-kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥkunda-srajaḥ kula-pater iha vāti gandhaḥ

बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मोरामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धै: । अन्वीयमान इह वस्तरव: प्रणामंकिं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकै: ॥ १२ ॥

bāhuṁ priyāṁsa upadhāya gṛhīta-padmorāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥanvīyamāna iha vas taravaḥ praṇāmaṁkiṁ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ

पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पते: । नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३ ॥

pṛcchatemā latā bāhūnapy āśliṣṭā vanaspateḥnūnaṁ tat-karaja-spṛṣṭābibhraty utpulakāny aho

इत्युन्मत्तवचोगोप्य: कृष्णान्वेषणकातरा: । लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिका: ॥ १४ ॥

ity unmatta-vaco gopyaḥkṛṣṇānveṣaṇa-kātarāḥlīlā bhagavatas tās tāhy anucakrus tad-ātmikāḥ

कस्याचित् पूतनायन्त्या: कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् । तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहन् शकटायतीम् ॥ १५ ॥

kasyācit pūtanāyantyāḥkṛṣṇāyanty apibat stanamtokayitvā rudaty anyāpadāhan śakaṭāyatīm

दैत्यायित्वा जहारान्यामेको कृष्णार्भभावनाम् । रिङ्गयामास काप्यङ्‌‌‌घ्री कर्षन्ती घोषनि:स्वनै: ॥ १६ ॥

daityāyitvā jahārānyāmeko kṛṣṇārbha-bhāvanāmriṅgayām āsa kāpy aṅghrīkarṣantī ghoṣa-niḥsvanaiḥ

कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन । वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७ ॥

kṛṣṇa-rāmāyite dve tugopāyantyaś ca kāścanavatsāyatīṁ hanti cānyātatraikā tu bakāyatīm

आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुवर्ततीम् । वेणुं क्‍वणन्तीं क्रीडन्तीमन्या: शंसन्ति साध्विति ॥ १८ ॥

āhūya dūra-gā yadvatkṛṣṇas tam anuvartatīmveṇuṁ kvaṇantīṁ krīḍantīmanyāḥ śaṁsanti sādhv iti

कस्याञ्चित् स्वभुजं न्यस्यचलन्त्याहापरा ननु । कृष्णोऽहं पश्यत गतिंललितामिति तन्मना: ॥ १९ ॥

kasyāñcit sva-bhujaṁ nyasyacalanty āhāparā nanukṛṣṇo ’haṁ paśyata gatiṁlalitām iti tan-manāḥ

मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्‍त्राणं विहितं मया । इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २० ॥

mā bhaiṣṭa vāta-varṣābhyāṁtat-trāṇaṁ vihitaṁ mayaity uktvaikena hastenayatanty unnidadhe ’mbaram

आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्याहापरां नृप । दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डकृत् ॥ २१ ॥

āruhyaikā padākramyaśirasy āhāparāṁ nṛpaduṣṭāhe gaccha jāto ’haṁkhalānām nanu daṇḍa-kṛt

तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् । चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ २२ ॥

tatraikovāca he gopādāvāgniṁ paśyatolbaṇamcakṣūṁṣy āśv apidadhvaṁ vovidhāsye kṣemam añjasā

बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले । बध्नामि भाण्डभेत्तारं हैयङ्गवमुषं त्विति । भीता सुद‍ृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३ ॥

baddhānyayā srajā kācittanvī tatra ulūkhalebadhnāmi bhāṇḍa-bhettāraṁhaiyaṅgava-muṣaṁ tv itibhītā su-dṛk pidhāyāsyaṁbheje bhīti-viḍambanam

एवं कृष्णं पृच्छमाना गण्दावनलतास्तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मन: ॥ २४ ॥

evaṁ kṛṣṇaṁ pṛcchamānāvrṇdāvana-latās tarūnvyacakṣata vanoddeśepadāni paramātmanaḥ

पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मन: । लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोजवज्राङ्कुशयवादिभि: ॥ २५ ॥

padāni vyaktam etāninanda-sūnor mahātmanaḥlakṣyante hi dhvajāmbhoja-vajrāṅkuśa-yavādibhiḥ

तैस्तै: पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबला: । वध्वा: पदै: सुपृक्तानि विलोक्यार्ता: समब्रुवन् ॥ २६ ॥

tais taiḥ padais tat-padavīmanvicchantyo ’grato ’balāḥvadhvāḥ padaiḥ su-pṛktānivilokyārtāḥ samabruvan

कस्या: पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । अंसन्यस्तप्रकोष्ठाया: करेणो: करिणा यथा ॥ २७ ॥

kasyāḥ padāni caitāniyātāyā nanda-sūnunāaṁsa-nyasta-prakoṣṭhāyāḥkareṇoḥ kariṇā yathā

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वर: । यन्नो विहाय गोविन्द: प्रीतो यामनयद् रह: ॥ २८ ॥

anayārādhito nūnaṁbhagavān harir īśvaraḥyan no vihāya govindaḥprīto yām anayad rahaḥ

धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्‌घ्य्रब्जरेणव: । यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूध्‍‌‌र्न्यघनुत्तये ॥ २९ ॥

dhanyā aho amī ālyogovindāṅghry-abja-reṇavaḥyān brahmeśau ramā devīdadhur mūrdhny agha-nuttaye

तस्या अमूनि न: क्षोभं कुर्वन्त्युच्चै: पदानि यत्यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्तेऽच्युताधरम् । न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरै:खिद्यत्सुजाताङ्‍‍‍‍‍घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रिय: ॥ ३० ॥

tasyā amūni naḥ kṣobhaṁkurvanty uccaiḥ padāni yatyaikāpahṛtya gopīnāmraho bhunkte ’cyutādharam

इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् । गोप्य: पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिन: । अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मना ॥ ३१ ॥

imāny adhika-magnānipadāni vahato vadhūmgopyaḥ paśyata kṛṣṇasyabhārākrāntasya kāminaḥatrāvaropitā kāntāpuṣpa-hetor mahātmanā

अत्र प्रसूनावचय: प्रियार्थे प्रेयसा कृत: । प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे ॥ ३२ ॥

atra prasūnāvacayaḥpriyārthe preyasā kṛtaḥprapadākramaṇa etepaśyatāsakale pade

केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्या: कामिना कृतम् । तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ३३ ॥

keśa-prasādhanaṁ tv atrakāminyāḥ kāminā kṛtamtāni cūḍayatā kāntāmupaviṣṭam iha dhruvam

रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डित: । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ ३४ ॥

reme tayā cātma-rataātmārāmo ’py akhaṇḍitaḥkāmināṁ darśayan dainyaṁstrīṇāṁ caiva durātmatām

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतस: । यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्या: स्त्रियो वने ॥ ३५ ॥ सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपी: कामयाना मामसौ भजते प्रिय: ॥ ३६ ॥

ity evaṁ darśayantyas tāścerur gopyo vicetasaḥyāṁ gopīm anayat kṛṣṇovihāyānyāḥ striyo vane

ततो गत्वा वनोद्देशं द‍ृप्ता केशवमब्रवीत् । न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मन: ॥ ३७ ॥

tato gatvā vanoddeśaṁdṛptā keśavam abravītna pāraye ’haṁ calituṁnaya māṁ yatra te manaḥ

एवमुक्त: प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति । ततश्चान्तर्दधे कृष्ण: सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३८ ॥

evam uktaḥ priyām āhaskandha āruhyatām ititataś cāntardadhe kṛṣṇaḥsā vadhūr anvatapyata

हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्‍वासि क्‍वासि महाभुज । दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ ३९ ॥

hā nātha ramaṇa preṣṭhakvāsi kvāsi mahā-bhujadāsyās te kṛpaṇāyā mesakhe darśaya sannidhim

श्रीशुक उवाच अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरित: । दद‍ृशु: प्रियविश्लेषान्मोहितां दु:खितां सखीम् ॥ ४० ॥

śrī-śuka uvācaanvicchantyo bhagavatomārgaṁ gopyo ’vidūritaḥdadṛśuḥ priya-viśleṣānmohitāṁ duḥkhitāṁ sakhīm

तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् । अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययु: ॥ ४१ ॥

tayā kathitam ākarṇyamāna-prāptiṁ ca mādhavātavamānaṁ ca daurātmyādvismayaṁ paramaṁ yayuḥ

ततोऽविशन्वनं चन्द्रज्योत्स्‍ना यावद् विभाव्यते । तम: प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतु: स्त्रिय: ॥ ४२ ॥

tato ’viśan vanaṁ candrajyotsnā yāvad vibhāvyatetamaḥ praviṣṭam ālakṣyatato nivavṛtuḥ striyaḥ

तन्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिका: । तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरु: ॥ ४३ ॥

tan-manaskās tad-alāpāstad-viceṣṭās tad-ātmikāḥtad-guṇān eva gāyantyonātmagārāṇi sasmaruḥ

पुन: पुलिनमागत्य कालिन्द्या: कृष्णभावना: । समवेता जगु: कृष्णं तदागमनकाङ्‌‌क्षिता: ॥ ४४ ॥

punaḥ pulinam āgatyakālindyāḥ kṛṣṇa-bhāvanāḥsamavetā jaguḥ kṛṣṇaṁtad-āgamana-kāṅkṣitāḥ