Canto 10, Chapter 33

श्रीशुक उवाच इत्थं भगवतो गोप्य: श्रुत्वा वाच: सुपेशला: । जहुर्विरहजं तापं तदङ्गोपचिताशिष: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaitthaṁ bhagavato gopyaḥśrutvā vācaḥ su-peśalāḥjahur viraha-jaṁ tāpaṁtad-aṅgopacitāśiṣaḥ

तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतै: । स्त्रीरत्नैरन्वित: प्रीतैरन्योन्याबद्धबाहुभि: ॥ २ ॥

tatrārabhata govindorāsa-krīḍām anuvrataiḥstrī-ratnair anvitaḥ prītairanyonyābaddha-bāhubhiḥ

रासोत्सव: सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डित: । योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयो: । प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रिय: । यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशतसङ्कुलम् । दिवौकसां सदाराणामौत्सुक्यापहृतात्मनाम् ॥ ३ ॥

rāsotsavaḥ sampravṛttogopī-maṇḍala-maṇḍitaḥyogeśvareṇa kṛṣṇenatāsāṁ madhye dvayor dvayoḥpraviṣṭena gṛhītānāṁkaṇṭhe sva-nikaṭaṁ striyaḥ

ततो दुन्दुभयो नेदुर्निपेतु: पुष्पवृष्टय: । जगुर्गन्धर्वपतय: सस्त्रीकास्तद्यशोऽमलम् ॥ ४ ॥

tato dundubhayo nedurnipetuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥjagur gandharva-patayaḥsa-strīkās tad-yaśo ’malam

वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् । सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥ ५ ॥

valayānāṁ nūpurāṇāṁkiṅkiṇīnāṁ ca yoṣitāmsa-priyāṇām abhūc chabdastumulo rāsa-maṇḍale

तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान् देवकीसुत: । मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा ॥ ६ ॥

tatrātiśuśubhe tābhirbhagavān devakī-sutaḥmadhye maṇīnāṁ haimānāṁmahā-marakato yathā

पादन्यासैर्भुजविधुतिभि: सस्मितैर्भ्रूविलासै-र्भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटै: कुण्डलैर्गण्डलोलै: । स्विद्यन्मुख्य: कवररसनाग्रन्थय: कृष्णवध्वोगायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजु: ॥ ७ ॥

pāda-nyāsair bhuja-vidhutibhiḥ sa-smitair bhrū-vilāsairbhajyan madhyaiś cala-kuca-paṭaiḥ kuṇḍalair gaṇḍa-lolaiḥsvidyan-mukhyaḥ kavara-rasanāgranthayaḥ kṛṣṇa-vadhvogāyantyas taṁ taḍita iva tā megha-cakre virejuḥ

उच्चैर्जगुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रिया: । कृष्णाभिमर्शमुदिता यद्गीतेनेदमावृतम् ॥ ८ ॥

uccair jagur nṛtyamānārakta-kaṇṭhyo rati-priyāḥkṛṣṇābhimarśa-muditāyad-gītenedam āvṛtam

काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिता: । उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्विति । तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मानं च बह्वदात् ॥ ९ ॥

kācit samaṁ mukundenasvara-jātīr amiśritāḥunninye pūjitā tenaprīyatā sādhu sādhv ititad eva dhruvam unninyetasyai mānaṁ ca bahv adāt

काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृत: । जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका ॥ १० ॥

kācid rāsa-pariśrāntāpārśva-sthasya gadā-bhṛtaḥjagrāha bāhunā skandhaṁślathad-valaya-mallikā

तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ ११ ॥

tatraikāṁsa-gataṁ bāhuṁkṛṣṇasyotpala-saurabhamcandanāliptam āghrāyahṛṣṭa-romā cucumba ha

कस्याश्‍चिन्नाट्यविक्षिप्त कुण्डलत्विषमण्डितम् । गण्डं गण्डे सन्दधत्या: प्रादात्ताम्बूलचर्वितम् ॥ १२ ॥

kasyāścin nāṭya-vikṣiptakuṇḍala-tviṣa-maṇḍitamgaṇḍaṁ gaṇḍe sandadhatyāḥprādāt tāmbūla-carvitam

नृत्यती गायती काचित् कूजन्नूपुरमेखला । पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात्स्तनयो: शिवम् ॥ १३ ॥

nṛtyatī gāyatī kācitkūjan nūpura-mekhalāpārśva-sthācyuta-hastābjaṁśrāntādhāt stanayoḥ śivam

गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । गृहीतकण्ठ्यस्तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस्तं विजह्रिरे ॥ १४ ॥

gopyo labdhvācyutaṁ kāntaṁśriya ekānta-vallabhamgṛhīta-kaṇṭhyas tad-dorbhyāṁgāyantyas tam vijahrire

कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलघर्म-वक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यै: । गोप्य: समं भगवता ननृतु: स्वकेश-स्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम् ॥ १५ ॥

karṇotpalālaka-viṭaṅka-kapola-gharma-vaktra-śriyo valaya-nūpura-ghoṣa-vādyaiḥgopyaḥ samaṁ bhagavatā nanṛtuḥ sva-keśa-srasta-srajo bhramara-gāyaka-rāsa-goṣṭhyām

एवं परिष्वङ्गकराभिमर्श-स्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासै: । रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभि-र्यथार्भक: स्वप्रतिबिम्बविभ्रम: ॥ १६ ॥

evaṁ pariṣvaṅga-karābhimarśa-snigdhekṣaṇoddāma-vilāsa-hāsaiḥreme rameśo vraja-sundarībhiryathārbhakaḥ sva-pratibimba-vibhramaḥ

तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रिया:केशान् दुकूलं कुचपट्टिकां वा । नाञ्ज: प्रतिव्योढुमलं व्रजस्त्रियोविस्रस्तमालाभरणा: कुरूद्वह ॥ १७ ॥

tad-aṅga-saṅga-pramudākulendriyāḥkeśān dukūlaṁ kuca-paṭṭikāṁ vānāñjaḥ prativyoḍhum alaṁ vraja-striyovisrasta-mālābharaṇāḥ kurūdvaha

कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहु: खेचरस्त्रिय: । कामार्दिता: शशाङ्कश्च सगणो विस्मितोऽभवत् ॥ १८ ॥

kṛṣṇa-vikrīḍitaṁ vīkṣyamumuhuḥ khe-cara-striyaḥkāmārditāḥ śaśāṅkaś casa-gaṇo vismito ’bhavat

कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोषित: । रेमे स भगवांस्ताभिरात्मारामोऽपि लीलया ॥ १९ ॥

kṛtvā tāvantam ātmānaṁyāvatīr gopa-yoṣitaḥreme sa bhagavāṁs tābhirātmārāmo ’pi līlayā

तासां रतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि स: । प्रामृजत् करुण: प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना ॥ २० ॥

tāsāṁ rati-vihāreṇaśrāntānāṁ vadanāni saḥprāmṛjat karuṇaḥ premṇāśantamenāṅga pāṇinā

गोप्य: स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्-गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगु: कृतानिपुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदा: ॥ २१ ॥

gopyaḥ sphurat-puraṭa-kuṇḍala-kuntala-tviḍ-gaṇḍa-śriyā sudhita-hāsa-nirīkṣaṇenamānaṁ dadhatya ṛṣabhasya jaguḥ kṛtānipuṇyāni tat-kara-ruha-sparśa-pramodāḥ

ताभिर्युत: श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग-घृष्टस्रज: स कुचकुङ्कुमरञ्जिताया: । गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशद् वा:श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतु: ॥ २२ ॥

tābhir yutaḥ śramam apohitum aṅga-saṅga-ghṛṣṭa-srajaḥ sa kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥgandharva-pālibhir anudruta āviśad vāḥśrānto gajībhir ibha-rāḍ iva bhinna-setuḥ

सोऽम्भस्यलं युवतिभि: परिषिच्यमान:प्रेम्णेक्षित: प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग । वैमानिकै: कुसुमवर्षिभिरीड्यमानोरेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रलील: ॥ २३ ॥

so ’mbhasy alaṁ yuvatibhiḥ pariṣicyamānaḥpremṇekṣitaḥ prahasatībhir itas tato ’ṅgavaimānikaiḥ kusuma-varṣibhir īdyamānoreme svayaṁ sva-ratir atra gajendra-līlaḥ

ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल-प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे । चचार भृङ्गप्रमदागणावृतोयथा मदच्युद् द्विरद: करेणुभि: ॥ २४ ॥

tataś ca kṛṣṇopavane jala-sthalaprasūna-gandhānila-juṣṭa-dik-taṭecacāra bhṛṅga-pramadā-gaṇāvṛtoyathā mada-cyud dviradaḥ kareṇubhiḥ

एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशा:स सत्यकामोऽनुरताबलागण: । सिषेव आत्मन्यवरुद्धसौरत:सर्वा: शरत्काव्यकथारसाश्रया: ॥ २५ ॥

evaṁ śaśāṅkāṁśu-virājitā niśāḥsa satya-kāmo ’nuratābalā-gaṇaḥsiṣeva ātmany avaruddha-saurataḥsarvāḥ śarat-kāvya-kathā-rasāśrayāḥ

श्रीपरीक्षिदुवाचसंस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च । अवतीर्णो हि भगवानंशेन जगदीश्वर: ॥ २६ ॥ स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता । प्रतीपमाचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ २७ ॥

śrī-parīkṣid uvācasaṁsthāpanāya dharmasyapraśamāyetarasya caavatīrṇo hi bhagavānaṁśena jagad-īśvaraḥ

आप्तकामो यदुपति: कृतवान्वै जुगुप्सितम् । किमभिप्राय एतन्न: शंशयं छिन्धि सुव्रत ॥ २८ ॥

āpta-kāmo yadu-patiḥkṛtavān vai jugupsitamkim-abhiprāya etan naḥśaṁśayaṁ chindhi su-vrata

श्रीशुक उवाच धर्मव्यतिक्रमो द‍ृष्ट ईश्वराणां च साहसम् । तेजीयसां न दोषाय वह्ने: सर्वभुजो यथा ॥ २९ ॥

śrī-śuka uvācadharma-vyatikramo dṛṣṭaīśvarāṇāṁ ca sāhasamtejīyasāṁ na doṣāyavahneḥ sarva-bhujo yathā

नैतत् समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वर: । विनश्यत्याचरन् मौढ्याद्यथारुद्रोऽब्धिजं विषम् ॥ ३० ॥

naitat samācarej jātumanasāpi hy anīśvaraḥvinaśyaty ācaran mauḍhyādyathārudro ’bdhi-jaṁ viṣam

ईश्वराणां वच: सत्यं तथैवाचरितं क्‍वचित् । तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत् समाचरेत् ॥ ३१ ॥

īśvarāṇāṁ vacaḥ satyaṁtathaivācaritaṁ kvacitteṣāṁ yat sva-vaco-yuktaṁbuddhimāṁs tat samācaret

कुशलाचरितेनैषामिह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो ॥ ३२ ॥

kuśalācaritenaiṣāmiha svārtho na vidyateviparyayeṇa vānarthonirahaṅkāriṇāṁ prabho

किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ्‌मर्त्यदिवौकसाम् । ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वय: ॥ ३३ ॥

kim utākhila-sattvānāṁtiryaṅ-martya-divaukasāmīśituś ceśitavyānāṁkuśalākuśalānvayaḥ

यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्तायोगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धा: । स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमाना-स्तस्येच्छयात्तवपुष: कुत एव बन्ध: ॥ ३४ ॥

yat-pāda-paṅkaja-parāga-niṣeva-tṛptāyoga-prabhāva-vidhutākhila-karma-bandhāḥsvairaṁ caranti munayo ’pi na nahyamānāstasyecchayātta-vapuṣaḥ kuta eva bandhaḥ

गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् । योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्ष: क्रीडनेनेह देहभाक् ॥ ३५ ॥

gopīnāṁ tat-patīnāṁ casarveṣām eva dehināmyo ’ntaś carati so ’dhyakṣaḥkrīḍaneneha deha-bhāk

अनुग्रहाय भक्तानां मानुषं देहमास्थित: । भजते ताद‍ृशी: क्रीडा या: श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥ ३६ ॥

anugrahāya bhaktānāṁmānuṣaṁ deham āsthitaḥbhajate tādṛśīḥ krīḍayāḥ śrutvā tat-paro bhavet

नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया । मन्यमाना: स्वपार्श्वस्थान्स्वान्स्वान्दारान् व्रजौकस: ॥ ३७ ॥

nāsūyan khalu kṛṣṇāyamohitās tasya māyayāmanyamānāḥ sva-pārśva-sthānsvān svān dārān vrajaukasaḥ

ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिता: । अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्य: स्वगृहान्भगवत्प्रिया: ॥ ३८ ॥

brahma-rātra upāvṛttevāsudevānumoditāḥanicchantyo yayur gopyaḥsva-gṛhān bhagavat-priyāḥ

विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णो:श्रद्धान्वितोऽनुश‍ृणुयादथ वर्णयेद् य: । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामंहृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर: ॥ ३९ ॥

vikrīḍitaṁ vraja-vadhūbhir idaṁ ca viṣṇoḥśraddhānvito ’nuśṛṇuyād atha varṇayed yaḥbhaktiṁ parāṁ bhagavati pratilabhya kāmaṁhṛd-rogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ