Canto 10, Chapter 36

श्री बादरायणिरुवाचअथ तर्ह्यागतो गोष्ठमरिष्टो वृषभासुर: । महींमहाककुत्काय: कम्पयन्खुरविक्षताम् ॥ १ ॥

śrī bādarāyaṇir uvācaatha tarhy āgato goṣṭhamariṣṭo vṛṣabhāsuraḥmahīm mahā-kakut-kāyaḥkampayan khura-vikṣatām

रम्भमाण: खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् । किञ्चित्किञ्चिच्छकृन् मुञ्चन्मूत्रयन्स्तब्धलोचन: ॥ २ ॥

rambhamāṇaḥ kharataraṁpadā ca vilikhan mahīmudyamya pucchaṁ vaprāṇiviṣāṇāgreṇa coddharankiñcit kiñcic chakṛn muñcanmūtrayan stabdha-locanaḥ

यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्यकालतो गर्भा: स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥ ३ ॥ निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया । तं तीक्ष्णश‍ृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसु: ॥ ४ ॥

yasya nirhrāditenāṅganiṣṭhureṇa gavāṁ nṛṇāmpatanty akālato garbhāḥsravanti sma bhayena vai

पशवो दुद्रुवुर्भीता राजन्सन्त्यज्य गोकुलम् । कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ५ ॥

paśavo dudruvur bhītārājan santyajya go-kulamkṛṣṇa kṛṣṇeti te sarvegovindaṁ śaraṇaṁ yayuḥ

भगवानपि तद् वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रुतम् । मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरमुपाह्वयत् ॥ ६ ॥

bhagavān api tad vīkṣyago-kulaṁ bhaya-vidrutammā bhaiṣṭeti girāśvāsyavṛṣāsuram upāhvayat

गोपालै: पशुभिर्मन्द त्रासितै: किमसत्तम । मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् ॥ ७ ॥

gopālaiḥ paśubhir mandatrāsitaiḥ kim asattamamayi śāstari duṣṭānāṁtvad-vidhānāṁ durātmanām

इत्यास्फोत्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन् । सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरि: ॥ ८ ॥

ity āsphotyācyuto ’riṣṭaṁtala-śabdena kopayansakhyur aṁse bhujābhogaṁprasāryāvasthito hariḥ

सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्ट: खुरेणावनिमुल्लिखन् । उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघ: क्रुद्ध: कृष्णमुपाद्रवत् ॥ ९ ॥

so ’py evaṁ kopito ’riṣṭaḥkhureṇāvanim ullikhanudyat-puccha-bhraman-meghaḥkruddhaḥ kṛṣṇam upādravat

अग्रन्यस्तविषाणाग्र: स्तब्धासृग्लोचनोऽच्युतम् । कटाक्षिप्याद्रवत्तूर्णमिन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा ॥ १० ॥

agra-nyasta-viṣāṇāgraḥstabdhāsṛg-locano ’cyutamkaṭākṣipyādravat tūrṇamindra-mukto ’śanir yathā

गृहीत्वा श‍ृङ्गयोस्तं वा अष्टादश पदानि स: । प्रत्यपोवाह भगवान् गज: प्रतिगजं यथा ॥ ११ ॥

gṛhītvā śṛṅgayos taṁ vāaṣṭādaśa padāni saḥpratyapovāha bhagavāngajaḥ prati-gajaṁ yathā

सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरम् । आपतत् स्विन्नसर्वाङ्गो नि:श्वसन्क्रोधमूर्च्छित: ॥ १२ ॥

so ’paviddho bhagavatāpunar utthāya satvaramāpatat svinna-sarvāṅgoniḥśvasan krodha-mūrcchitaḥ

तमापतन्तं स निगृह्य श‍ृङ्गयो:पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । निष्पीडयामास यथार्द्रमम्बरंकृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत् ॥ १३ ॥

tam āpatantaṁ sa nigṛhya śṛṅgayoḥpadā samākramya nipātya bhū-taleniṣpīḍayām āsa yathārdram ambaraṁkṛtvā viṣāṇena jaghāna so ’patat

असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन्क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षण: । जगाम कृच्छ्रं निऋर्तेरथ क्षयंपुष्पै: किरन्तो हरिमीडिरे सुरा: ॥ १४ ॥

asṛg vaman mūtra-śakṛt samutsṛjankṣipaṁś ca pādān anavasthitekṣaṇaḥjagāma kṛcchraṁ nirṛter atha kṣayaṁpuṣpaiḥ kiranto harim īḍire surāḥ

एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमान: द्विजातिभि: । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सव: ॥ १५ ॥

evaṁ kukudminaṁ hatvāstūyamānaḥ dvijātibhiḥviveśa goṣṭhaṁ sa-balogopīnāṁ nayanotsavaḥ

अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भ‍ुतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शन: ॥ १६ ॥

ariṣṭe nihate daityekṛṣṇenādbhuta-karmaṇākaṁsāyāthāha bhagavānnārado deva-darśanaḥ

यशोदाया: सुतां कन्यां देवक्या: कृष्णमेव च । रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता । न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हता: ॥ १७ ॥

yaśodāyāḥ sutāṁ kanyāṁdevakyāḥ kṛṣṇam eva carāmaṁ ca rohiṇī-putraṁvasudevena bibhyatānyastau sva-mitre nande vaiyābhyāṁ te puruṣā hatāḥ

निशम्य तद्भ‍ोजपति: कोपात्प्रचलितेन्द्रिय: । निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया ॥ १८ ॥

niśamya tad bhoja-patiḥkopāt pracalitendriyaḥniśātam asim ādattavasudeva-jighāṁsayā

निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मन: । ज्ञात्वा लोहमयै: पाशैर्बबन्ध सह भार्यया ॥ १९ ॥

nivārito nāradenatat-sutau mṛtyum ātmanaḥjñātvā loha-mayaiḥ pāśairbabandha saha bhāryayā

प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम् । प्रेषयामास हन्येतां भवता रामकेशवौ ॥ २० ॥

pratiyāte tu devarṣaukaṁsa ābhāṣya keśinampreṣayām āsa hanyetāṁbhavatā rāma-keśavau

ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् । अमात्यान् हस्तिपांश्चैव समाहूयाह भोजराट् ॥ २१ ॥

tato muṣṭika-cāṇūraśala-tośalakādikānamātyān hastipāṁś caivasamāhūyāha bhoja-rāṭ

भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्‌भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥

bho bho niśamyatām etadvīra-cāṇūra-muṣṭikaunanda-vraje kilāsātesutāv ānakadundubheḥ

मञ्चा: क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्गपरिश्रिता: । पौरा जानपदा: सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम् ॥ २४ ॥

mañcāḥ kriyantāṁ vividhāmalla-raṅga-pariśritāḥpaurā jānapadāḥ sarvepaśyantu svaira-saṁyugam

महामात्र त्वया भद्र रङ्गद्वार्युपनीयताम् । द्विप: कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ ॥ २५ ॥

mahāmātra tvayā bhadraraṅga-dvāry upanīyatāmdvipaḥ kuvalayāpīḍojahi tena mamāhitau

आरभ्यतां धनुर्यागश्चतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून्मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे ॥ २६ ॥

ārabhyatāṁ dhanur-yāgaścaturdaśyāṁ yathā-vidhiviśasantu paśūn medhyānbhūta-rājāya mīḍhuṣe

इत्याज्ञाप्यार्थतन्त्रज्ञ आहूय यदुपुङ्गवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह ॥ २७ ॥

ity ājñāpyārtha-tantra-jñaāhūya yadu-puṅgavamgṛhītvā pāṇinā pāṇiṁtato ’krūram uvāca ha

भो भो दानपते मह्यं क्रियतां मैत्रमाद‍ृत: । नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु ॥ २८ ॥

bho bho dāna-pate mahyaṁkriyatāṁ maitram ādṛtaḥnānyas tvatto hitatamovidyate bhoja-vṛṣṇiṣu

अतस्त्वामाश्रित: सौम्य कार्यगौरवसाधनम् । यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद् विभु: ॥ २९ ॥

atas tvām āśritaḥ saumyakārya-gaurava-sādhanamyathendro viṣṇum āśrityasvārtham adhyagamad vibhuḥ

गच्छ नन्दव्रजं तत्र सुतावानकदुन्दुभे: । आसाते ताविहानेन रथेनानय मा चिरम् ॥ ३० ॥

gaccha nanda-vrajaṁ tatrasutāv ānakadundubheḥāsāte tāv ihānenarathenānaya mā ciram

निसृष्ट: किल मे मृत्युर्देवैर्वैकुण्ठसंश्रयै: । तावानय समं गोपैर्नन्दाद्यै: साभ्युपायनै: ॥ ३१ ॥

nisṛṣṭaḥ kila me mṛtyurdevair vaikuṇṭha-saṁśrayaiḥtāv ānaya samaṁ gopairnandādyaiḥ sābhyupāyanaiḥ

घातयिष्य इहानीतौ कालकल्पेन हस्तिना । यदि मुक्तौ ततो मल्लैर्घातये वैद्युतोपमै: ॥ ३२ ॥

ghātayiṣya ihānītaukāla-kalpena hastināyadi muktau tato mallairghātaye vaidyutopamaiḥ

तयोर्निहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान् । तद्बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशार्हकान् ॥ ३३ ॥

tayor nihatayos taptānvasudeva-purogamāntad-bandhūn nihaniṣyāmivṛṣṇi-bhoja-daśārhakān

उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकं । तद्भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम ॥ ३४ ॥

ugrasenaṁ ca pitaraṁsthaviraṁ rājya-kāmukaṁtad-bhrātaraṁ devakaṁ caye cānye vidviṣo mama

ततश्चैषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका ॥ ३५ ॥

tataś caiṣā mahī mitrabhavitrī naṣṭa-kaṇṭakā

जरासन्धो मम गुरुर्द्विविदो दयित: सखा । शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसौहृदा: । तैरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान् ॥ ३६ ॥

jarāsandho mama gururdvivido dayitaḥ sakhāśambaro narako bāṇomayy eva kṛta-sauhṛdāḥtair ahaṁ sura-pakṣīyānhatvā bhokṣye mahīṁ nṛpān

एतज्ज्ञात्वानय क्षिप्रं रामकृष्णाविहार्भकौ । धनुर्मखनिरीक्षार्थं द्रष्टुं यदुपुरश्रियम् ॥ ३७ ॥

etaj jñātvānaya kṣipraṁrāma-kṛṣṇāv ihārbhakaudhanur-makha-nirīkṣārthaṁdraṣṭuṁ yadu-pura-śriyam

श्रीअक्रूर उवाच राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्यमार्जनम् । सिद्ध्यसिद्ध्यो: समं कुर्याद्दैवं हि फलसाधनम् ॥ ३८ ॥

śrī-akrūra uvācarājan manīṣitaṁ sadhryaktava svāvadya-mārjanamsiddhy-asiddhyoḥ samaṁ kuryāddaivaṁ hi phala-sādhanam

मनोरथान् करोत्युच्चैर्जनो दैवहतानपि । युज्यते हर्षशोकाभ्यां तथाप्याज्ञां करोमि ते ॥ ३९ ॥

manorathān karoty uccairjano daiva-hatān apiyujyate harṣa-śokābhyāṁtathāpy ājñāṁ karomi te

श्रीशुक उवाच एवमादिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विसृज्य स: । प्रविवेश गृहं कंसस्तथाक्रूर: स्वमालयम् ॥ ४० ॥

śrī-śuka uvācaevam ādiśya cākrūraṁmantriṇaś ca viṣṛjya saḥpraviveśa gṛhaṁ kaṁsastathākrūraḥ svam ālayam