Canto 10, Chapter 38

श्रीशुक उवाच अक्रूरोऽपि च तां रात्रिं मधुपुर्यां महामति: । उषित्वा रथमास्थाय प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaakrūro ’pi ca tāṁ rātriṁmadhu-puryāṁ mahā-matiḥuṣitvā ratham āsthāyaprayayau nanda-gokulam

गच्छन्पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे । भक्तिं परामुपगत एवमेतदचिन्तयत् ॥ २ ॥

gacchan pathi mahā-bhāgobhagavaty ambujekṣaṇebhaktiṁ parām upagataevam etad acintayat

किं मयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तप: । किं वाथाप्यर्हते दत्तं यद्‌‌द्रक्ष्याम्यद्य केशवम् ॥ ३ ॥

kiṁ mayācaritaṁ bhadraṁkiṁ taptaṁ paramaṁ tapaḥkiṁ vāthāpy arhate dattaṁyad drakṣyāmy adya keśavam

ममैतद् दुर्लभं मन्य उत्तम:श्लोकदर्शनम् । विषयात्मनो यथा ब्रह्मकीर्तनं शूद्रजन्मन: ॥ ४ ॥

mamaitad durlabhaṁ manyauttamaḥ-śloka-darśanamviṣayātmano yathā brahma-kīrtanaṁ śūdra-janmanaḥ

मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् । ह्रियमाण: कालनद्या क्‍वचित्तरति कश्चन ॥ ५ ॥

maivaṁ mamādhamasyāpisyād evācyuta-darśanamhriyamāṇaḥ kala-nadyākvacit tarati kaścana

ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश्चैव मे भव: । यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयाङ्‍‍‍‍‍घ्रिपङ्कजम् ॥ ६ ॥

mamādyāmaṅgalaṁ naṣṭaṁphalavāṁś caiva me bhavaḥyan namasye bhagavatoyogi-dhyeyānghri-paṅkajam

कंसो बताद्याकृत मेऽत्यनुग्रहंद्रक्ष्येऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिपद्मं प्रहितोऽमुना हरे: । कृतावतारस्य दुरत्ययं तम:पूर्वेऽतरन् यन्नखमण्डलत्विषा ॥ ७ ॥

kaṁso batādyākṛta me ’ty-anugrahaṁdrakṣye ’ṅghri-padmaṁ prahito ’munā hareḥkṛtāvatārasya duratyayaṁ tamaḥpūrve ’taran yan-nakha-maṇḍala-tviṣā

यदर्चितं ब्रह्मभवादिभि: सुरै:श्रिया च देव्या मुनिभि: ससात्वतै: । गोचारणायानुचरैश्चरद्वनेयद् गोपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम् ॥ ८ ॥

yad arcitaṁ brahma-bhavādibhiḥ suraiḥśriyā ca devyā munibhiḥ sa-sātvataiḥgo-cāraṇāyānucaraiś carad vaneyad gopikānāṁ kuca-kuṅkumāṅkitam

द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकंस्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् । मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतंप्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगा: ॥ ९ ॥

drakṣyāmi nūnaṁ su-kapola-nāsikaṁsmitāvalokāruṇa-kañja-locanammukhaṁ mukundasya guḍālakāvṛtaṁpradakṣiṇaṁ me pracaranti vai mṛgāḥ

अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषोभारावताराय भुवो निजेच्छया । लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनंमह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा द‍ृश: ॥ १० ॥

apy adya viṣṇor manujatvam īyuṣobhārāvatārāya bhuvo nijecchayālāvaṇya-dhāmno bhavitopalambhanaṁmahyaṁ na na syāt phalam añjasā dṛśaḥ

य ईक्षिताहंरहितोऽप्यसत्सतो:स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रम: । स्वमाययात्मन् रचितैस्तदीक्षयाप्राणाक्षधीभि: सदनेष्वभीयते ॥ ११ ॥

ya īkṣitāhaṁ-rahito ’py asat-satoḥsva-tejasāpāsta-tamo-bhidā-bhramaḥsva-māyayātman racitais tad-īkṣayāprāṇākṣa-dhībhiḥ sadaneṣv abhīyate

यस्याखिलामीवहभि: सुमङ्गलै-र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभि: । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत्यास्तद्विरक्ता: शवशोभना मता: ॥ १२ ॥

yasyākhilāmīva-habhiḥ su-maṅgalaiḥvāco vimiśrā guṇa-karma-janmabhiḥprāṇanti śumbhanti punanti vai jagatyās tad-viraktāḥ śava-śobhanā matāḥ

स चावतीर्ण: किल सात्वतान्वयेस्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत् । यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरोगायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम् ॥ १३ ॥

sa cāvatīrṇaḥ kila sātvatānvayesva-setu-pālāmara-varya-śarma-kṛtyaśo vitanvan vraja āsta īśvarogāyanti devā yad aśeṣa-maṅgalam

तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरुंत्रैलोक्यकान्तं द‍ृशिमन्महोत्सवम् । रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदंद्रक्ष्ये ममासन्नुषस: सुदर्शना: ॥ १४ ॥

taṁ tv adya nūnaṁ mahatāṁ gatiṁ guruṁtrailokya-kāntaṁ dṛśiman-mahotsavamrūpaṁ dadhānaṁ śriya īpsitāspadaṁdrakṣye mamāsann uṣasaḥ su-darśanāḥ

अथावरूढ: सपदीशयो रथात्प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलब्धये । धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवंनमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकस: ॥ १५ ॥

athāvarūḍhaḥ sapadīśayo rathātpradhāna-puṁsoś caraṇaṁ sva-labdhayedhiyā dhṛtaṁ yogibhir apy ahaṁ dhruvaṁnamasya ābhyāṁ ca sakhīn vanaukasaḥ

अप्यङ्‍‍‍‍‍घ्रिमूले पतितस्य मे विभु:शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् । दत्ताभयं कालभुजाङ्गरंहसाप्रोद्वेजितानां शरणैषिणां नृणाम् ॥ १६ ॥

apy aṅghri-mūle patitasya me vibhuḥśirasy adhāsyan nija-hasta-paṅkajamdattābhayaṁ kāla-bhujāṅga-raṁhasāprodvejitānāṁ śaraṇaiṣiṇāṁ ṇṛnām

समर्हणं यत्र निधाय कौशिक-स्तथा बलिश्चाप जगत्‍त्रयेन्द्रताम् । यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रमंस्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ १७ ॥

samarhaṇaṁ yatra nidhāya kauśikastathā baliś cāpa jagat-trayendratāmyad vā vihāre vraja-yoṣitāṁ śramaṁsparśena saugandhika-gandhy apānudat

न मय्युपैष्यत्यरिबुद्धिमच्युत:कंसस्य दूत: प्रहितोऽपि विश्वद‍ृक् । योऽन्तर्बहिश्चेतस एतदीहितंक्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ॥ १८ ॥

na mayy upaiṣyaty ari-buddhim acyutaḥkaṁsasya dūtaḥ prahito ’pi viśva-dṛkyo ’ntar bahiś cetasa etad īhitaṁkṣetra-jña īkṣaty amalena cakṣuṣā

अप्यङ्‍‍‍‍‍घ्रिमूलेऽवहितं कृताञ्जलिंमामीक्षिता सस्मितमार्द्रया द‍ृशा । सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्बिषोवोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥ १९ ॥

apy aṅghri-mūle ’vahitaṁ kṛtāñjaliṁmām īkṣitā sa-smitam ārdrayā dṛśāsapady apadhvasta-samasta-kilbiṣovoḍhā mudaṁ vīta-viśaṅka ūrjitām

सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतंदोर्भ्यां बृहद्‌भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् । आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मेबन्धश्च कर्मात्मक उच्छ्वसित्यत: ॥ २० ॥

suhṛttamaṁ jñātim ananya-daivataṁdorbhyāṁ bṛhadbhyāṁ parirapsyate ’tha māmātmā hi tīrthī-kriyate tadaiva mebandhaś ca karmātmaka ucchvasity ataḥ

लब्ध्वाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिंमां वक्ष्यतेऽक्रूर ततेत्युरुश्रवा: । तदा वयं जन्मभृतो महीयसानैवाद‍ृतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥ २१ ॥

labdhvāṅga-saṅgam praṇatam kṛtāñjaliṁmāṁ vakṣyate ’krūra tatety uruśravāḥtadā vayaṁ janma-bhṛto mahīyasānaivādṛto yo dhig amuṣya janma tat

न तस्य कश्चिद् दयित: सुहृत्तमोन चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा । तथापि भक्तान् भजते यथा तथासुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थद: ॥ २२ ॥

na tasya kaścid dayitaḥ suhṛttamona cāpriyo dveṣya upekṣya eva vātathāpi bhaktān bhajate yathā tathāsura-drumo yadvad upāśrito ’rtha-daḥ

किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तम:स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ । गृहं प्रवेष्याप्तसमस्तसत्कृतंसम्प्रक्ष्यते कंसकृतं स्वबन्धुषु ॥ २३ ॥

kiṁ cāgrajo māvanataṁ yadūttamaḥsmayan pariṣvajya gṛhītam añjalaugṛhaṁ praveṣyāpta-samasta-satkṛtaṁsamprakṣyate kaṁsa-kṛtaṁ sva-bandhuṣu

श्रीशुक उवाच इति सञ्चिन्तयन्कृष्णं श्वफल्कतनयोऽध्वनि । रथेन गोकुलं प्राप्त: सूर्यश्चास्तगिरिं नृप ॥ २४ ॥

śrī-śuka uvācaiti sañcintayan kṛṣṇaṁśvaphalka-tanayo ’dhvanirathena gokulaṁ prāptaḥsūryaś cāsta-giriṁ nṛpa

पदानि तस्याखिललोकपाल-किरीटजुष्टामलपादरेणो: । ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानिविलक्षितान्यब्जयवाङ्कुशाद्यै: ॥ २५ ॥

padāni tasyākhila-loka-pāla-kirīṭa-juṣṭāmala-pāda-reṇoḥdadarśa goṣṭhe kṣiti-kautukānivilakṣitāny abja-yavāṅkuśādyaiḥ

तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रम:प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षण: । रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टतप्रभोरमून्यङ्‍‍‍‍‍घ्रिरजांस्यहो इति ॥ २६ ॥

tad-darśanāhlāda-vivṛddha-sambhramaḥpremṇordhva-romāśru-kalākulekṣaṇaḥrathād avaskandya sa teṣv aceṣṭataprabhor amūny aṅghri-rajāṁsy aho iti

देहंभृतामियानर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् । सन्देशाद् यो हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणादिभि: ॥ २७ ॥

dehaṁ-bhṛtām iyān arthohitvā dambhaṁ bhiyaṁ śucamsandeśād yo harer liṅga-darśana-śravaṇādibhiḥ

ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भ‍ुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्‍‍‍‍‍घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्‍नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥

dadarśa kṛṣṇaṁ rāmaṁ cavraje go-dohanaṁ gataupīta-nīlāmbara-dharauśarad-amburahekṣaṇau

रथात्तूर्णमवप्लुत्य सोऽक्रूर: स्‍नेहविह्वल: । पपात चरणोपान्ते दण्डवद् रामकृष्णयो: ॥ ३४ ॥

rathāt tūrṇam avaplutyaso ’krūraḥ sneha-vihvalaḥpapāta caraṇopāntedaṇḍa-vad rāma-kṛṣṇayoḥ

भगवद् दर्शनाह्लादबाष्पपर्याकुलेक्षण: । पुलकाचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात्स्वाख्याने नाशकन्नृप ॥ ३५ ॥

bhagavad-darśanāhlāda-bāṣpa-paryākulekṣaṇaḥpulakacitāṅga autkaṇṭhyātsvākhyāne nāśakan nṛpa

भगवांस्तमभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना । परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीत: प्रणतवत्सल: ॥ ३६ ॥

bhagavāṁs tam abhipretyarathāṅgāṅkita-pāṇināparirebhe ’bhyupākṛṣyaprītaḥ praṇata-vatsalaḥ

सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामना: । गृहीत्वा पाणिना पाणी अनत्सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥ पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् । प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥

saṅkarṣaṇaś ca praṇatamupaguhya mahā-manāḥgṛhītvā pāṇinā pāṇīanayat sānujo gṛham

निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृत: । अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभु: ॥ ३९ ॥

nivedya gāṁ cātithayesaṁvāhya śrāntam āḍṛtaḥannaṁ bahu-guṇaṁ medhyaṁśraddhayopāharad vibhuḥ

तस्मै भुक्तवते प्रीत्या राम: परमधर्मवित् । मखवासैर्गन्धमाल्यै: परां प्रीतिं व्यधात्पुन: ॥ ४० ॥

tasmai bhuktavate prītyārāmaḥ parama-dharma-vitmakha-vāsair gandha-mālyaiḥparāṁ prītiṁ vyadhāt punaḥ

पप्रच्छ सत्कृतं नन्द: कथं स्थ निरनुग्रहे । कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावय: ॥ ४१ ॥

papraccha sat-kṛtaṁ nandaḥkathaṁ stha niranugrahekaṁse jīvati dāśārhasauna-pālā ivāvayaḥ

योऽवधीत्स्वस्वसुस्तोकान्क्रोशन्त्या असुतृप्खल: । किं नु स्वित्तत्प्रजानां व: कुशलं विमृशामहे ॥ ४२ ॥

yo ’vadhīt sva-svasus tokānkrośantyā asu-tṛp khalaḥkiṁ nu svit tat-prajānāṁ vaḥkuśalaṁ vimṛśāmahe

इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजित: । अक्रूर: परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम् ॥ ४३ ॥

itthaṁ sūnṛtayā vācānandena su-sabhājitaḥakrūraḥ paripṛṣṭenajahāv adhva-pariśramam