Canto 10, Chapter 4

श्रीशुक उवाच बहिरन्त:पुरद्वार: सर्वा: पूर्ववदावृता: । ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपाला: समुत्थिता: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācabahir-antaḥ-pura-dvāraḥsarvāḥ pūrvavad āvṛtāḥtato bāla-dhvaniṁ śrutvāgṛha-pālāḥ samutthitāḥ

ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् । आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्न: प्रतीक्षते ॥ २ ॥

te tu tūrṇam upavrajyadevakyā garbha-janma tatācakhyur bhoja-rājāyayad udvignaḥ pratīkṣate

स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वल: । सूतीगृहमगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धज: ॥ ३ ॥

sa talpāt tūrṇam utthāyakālo ’yam iti vihvalaḥsūtī-gṛham agāt tūrṇaṁpraskhalan mukta-mūrdhajaḥ

तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । स्‍नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥

tam āha bhrātaraṁ devīkṛpaṇā karuṇaṁ satīsnuṣeyaṁ tava kalyāṇastriyaṁ mā hantum arhasi

बहवो हिंसिता भ्रात: शिशव: पावकोपमा: । त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥

bahavo hiṁsitā bhrātaḥśiśavaḥ pāvakopamāḥtvayā daiva-nisṛṣṭenaputrikaikā pradīyatām

नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो । दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥

nanv ahaṁ te hy avarajādīnā hata-sutā prabhodātum arhasi mandāyāaṅgemāṁ caramāṁ prajām

श्रीशुक उवाच उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् । याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खल: ॥ ७ ॥

śrī-śuka uvācaupaguhyātmajām evaṁrudatyā dīna-dīnavatyācitas tāṁ vinirbhartsyahastād ācicchide khalaḥ

तां गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्रां स्वसु: सुताम् । अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृद: ॥ ८ ॥

tāṁ gṛhītvā caraṇayorjāta-mātrāṁ svasuḥ sutāmapothayac chilā-pṛṣṭhesvārthonmūlita-sauhṛdaḥ

सा तद्धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता । अद‍ृश्यतानुजा विष्णो: सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥

sā tad-dhastāt samutpatyasadyo devy ambaraṁ gatāadṛśyatānujā viṣṇoḥsāyudhāṣṭa-mahābhujā

दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥

divya-srag-ambarālepa-ratnābharaṇa-bhūṣitādhanuḥ-śūleṣu-carmāsi-śaṅkha-cakra-gadā-dharā

किं मया हतया मन्द जात: खलु तवान्तकृत् । यत्र क्‍व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसी: कृपणान् वृथा ॥ १२ ॥

kiṁ mayā hatayā mandajātaḥ khalu tavānta-kṛtyatra kva vā pūrva-śatrurmā hiṁsīḥ kṛpaṇān vṛthā

इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि । बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥

iti prabhāṣya taṁ devīmāyā bhagavatī bhuvibahu-nāma-niketeṣubahu-nāmā babhūva ha

तयाभिहितमाकर्ण्य कंस: परमविस्मित: । देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥

tayābhihitam ākarṇyakaṁsaḥ parama-vismitaḥdevakīṁ vasudevaṁ cavimucya praśrito ’bravīt

अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिता: सुता: ॥ १५ ॥

aho bhaginy aho bhāmamayā vāṁ bata pāpmanāpuruṣāda ivāpatyaṁbahavo hiṁsitāḥ sutāḥ

स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खल: । कान्लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृत: श्वसन् ॥ १६ ॥

sa tv ahaṁ tyakta-kāruṇyastyakta-jñāti-suhṛt khalaḥkān lokān vai gamiṣyāmibrahma-heva mṛtaḥ śvasan

दैवमप्यनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् । यद्विश्रम्भादहं पाप: स्वसुर्निहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥

daivam apy anṛtaṁ vaktina martyā eva kevalamyad-viśrambhād ahaṁ pāpaḥsvasur nihatavāñ chiśūn

मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतंभुज: । जान्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदासते ॥ १८ ॥

mā śocataṁ mahā-bhāgāvātmajān sva-kṛtaṁ bhujaḥjāntavo na sadaikatradaivādhīnās tadāsate

भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च । नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भू: ॥ १९ ॥

bhuvi bhaumāni bhūtāniyathā yānty apayānti canāyam ātmā tathaiteṣuviparyeti yathaiva bhūḥ

यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्यय: । देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥

yathānevaṁ-vido bhedoyata ātma-viparyayaḥdeha-yoga-viyogau casaṁsṛtir na nivartate

तस्माद् भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि । मानुशोच यत: सर्व: स्वकृतं विन्दतेऽवश: ॥ २१ ॥

tasmād bhadre sva-tanayānmayā vyāpāditān apimānuśoca yataḥ sarvaḥsva-kṛtaṁ vindate ’vaśaḥ

यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेऽस्वद‍ृक् । तावत्तदभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात् ॥ २२ ॥

yāvad dhato ’smi hantāsmī-ty ātmānaṁ manyate ’sva-dṛktāvat tad-abhimāny ajñobādhya-bādhakatām iyāt

क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सला: । इत्युक्त्वाश्रुमुख: पादौ श्याल: स्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ २३ ॥

kṣamadhvaṁ mama daurātmyaṁsādhavo dīna-vatsalāḥity uktvāśru-mukhaḥ pādauśyālaḥ svasror athāgrahīt

मोचयामास निगडाद् विश्रब्ध: कन्यकागिरा । देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम् ॥ २४ ॥

mocayām āsa nigaḍādviśrabdhaḥ kanyakā-girādevakīṁ vasudevaṁ cadarśayann ātma-sauhṛdam

भ्रातु: समनुतप्तस्य क्षान्तरोषा च देवकी । व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५ ॥

bhrātuḥ samanutaptasyakṣānta-roṣā ca devakīvyasṛjad vasudevaś caprahasya tam uvāca ha

एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् । अज्ञानप्रभवाहंधी: स्वपरेति भिदा यत: ॥ २६ ॥

evam etan mahā-bhāgayathā vadasi dehināmajñāna-prabhavāhaṁ-dhīḥsva-pareti bhidā yataḥ

शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विता: । मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्द‍ृश: ॥ २७ ॥

śoka-harṣa-bhaya-dveṣa-lobha-moha-madānvitāḥmitho ghnantaṁ na paśyantibhāvair bhāvaṁ pṛthag-dṛśaḥ

श्रीशुक उवाच कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषित: । देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽविशद् गृहम् ॥ २८ ॥

śrī-śuka uvācakaṁsa evaṁ prasannābhyāṁviśuddhaṁ pratibhāṣitaḥdevakī-vasudevābhyāmanujñāto ’viśad gṛham

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिण: । तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥

tasyāṁ rātryāṁ vyatītāyāṁkaṁsa āhūya mantriṇaḥtebhya ācaṣṭa tat sarvaṁyad uktaṁ yoga-nidrayā

आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रव: । देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदा: ॥ ३० ॥

ākarṇya bhartur gaditaṁtam ūcur deva-śatravaḥdevān prati kṛtāmarṣādaiteyā nāti-kovidāḥ

एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु । अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून् ॥ ३१ ॥

evaṁ cet tarhi bhojendrapura-grāma-vrajādiṣuanirdaśān nirdaśāṁś cahaniṣyāmo ’dya vai śiśūn

किमुद्यमै: करिष्यन्ति देवा: समरभीरव: । नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव ॥ ३२ ॥

kim udyamaiḥ kariṣyantidevāḥ samara-bhīravaḥnityam udvigna-manasojyā-ghoṣair dhanuṣas tava

अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमाना: समन्तत: । जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययु: ॥ ३३ ॥

asyatas te śara-vrātairhanyamānāḥ samantataḥjijīviṣava utsṛjyapalāyana-parā yayuḥ

केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकस: । मुक्तकच्छशिखा: केचिद् भीता: स्म इति वादिन: ॥ ३४ ॥

kecit prāñjalayo dīnānyasta-śastrā divaukasaḥmukta-kaccha-śikhāḥ kecidbhītāḥ sma iti vādinaḥ

न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् । हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यत: ॥ ३५ ॥

na tvaṁ vismṛta-śastrāstrānvirathān bhaya-saṁvṛtānhaṁsy anyāsakta-vimukhānbhagna-cāpān ayudhyataḥ

किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनै: । रहोजुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा । किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥ ३६ ॥

kiṁ kṣema-śūrair vibudhairasaṁyuga-vikatthanaiḥraho-juṣā kiṁ hariṇāśambhunā vā vanaukasākim indreṇālpa-vīryeṇabrahmaṇā vā tapasyatā

तथापि देवा: सापत्न्‍यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे । ततस्तन्मूलखनने नियुङ्‌क्ष्वास्माननुव्रतान् ॥ ३७ ॥

tathāpi devāḥ sāpatnyānnopekṣyā iti manmahetatas tan-mūla-khananeniyuṅkṣvāsmān anuvratān

यथामयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभि-र्न शक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् । यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथारिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते ॥ ३८ ॥

yathāmayo ’ṅge samupekṣito nṛbhirna śakyate rūḍha-padaś cikitsitumyathendriya-grāma upekṣitas tathāripur mahān baddha-balo na cālyate

मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्म: सनातन: । तस्य च ब्रह्म गोविप्रास्तपो यज्ञा: सदक्षिणा: ॥ ३९ ॥

mūlaṁ hi viṣṇur devānāṁyatra dharmaḥ sanātanaḥtasya ca brahma-go-viprāstapo yajñāḥ sa-dakṣiṇāḥ

तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: । तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघा: ॥ ४० ॥

tasmāt sarvātmanā rājanbrāhmaṇān brahma-vādinaḥtapasvino yajña-śīlāngāś ca hanmo havir-dughāḥ

विप्रा गावश्च वेदाश्च तप: सत्यं दम: शम: । श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनू: ॥ ४१ ॥

viprā gāvaś ca vedāś catapaḥ satyaṁ damaḥ śamaḥśraddhā dayā titikṣā cakratavaś ca hares tanūḥ

स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशय: । तन्मूला देवता: सर्वा: सेश्वरा: सचतुर्मुखा: । अयं वै तद्वधोपायो यद‍ृषीणां विहिंसनम् ॥ ४२ ॥

sa hi sarva-surādhyakṣohy asura-dviḍ guhā-śayaḥtan-mūlā devatāḥ sarvāḥseśvarāḥ sa-catur-mukhāḥayaṁ vai tad-vadhopāyoyad ṛṣīṇāṁ vihiṁsanam

श्रीशुक उवाच एवं दुर्मन्त्रिभि: कंस: सह सम्मन्‍त्र्य दुर्मति: । ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुर: ॥ ४३ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ durmantribhiḥ kaṁsaḥsaha sammantrya durmatiḥbrahma-hiṁsāṁ hitaṁ menekāla-pāśāvṛto ’suraḥ

सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् । कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ४४ ॥

sandiśya sādhu-lokasyakadane kadana-priyānkāma-rūpa-dharān dikṣudānavān gṛham āviśat

ते वै रज:प्रकृतयस्तमसा मूढचेतस: । सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्यव: ॥ ४५ ॥

te vai rajaḥ-prakṛtayastamasā mūḍha-cetasaḥsatāṁ vidveṣam ācerurārād āgata-mṛtyavaḥ

आयु: श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च । हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रम: ॥ ४६ ॥

āyuḥ śriyaṁ yaśo dharmaṁlokān āśiṣa eva cahanti śreyāṁsi sarvāṇipuṁso mahad-atikramaḥ