Canto 10, Chapter 40

श्रीअक्रूर उवाच नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुंनारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद्ब्रह्माविरासीद् यत एष लोक: ॥ १ ॥

śrī-akrūra uvācanato ’smy ahaṁ tvākhila-hetu-hetuṁnārāyaṇaṁ pūruṣam ādyam avyayamyan-nābhi-jātād aravinda-koṣādbrahmāvirāsīd yata eṣa lokaḥ

भूस्तोयमग्नि: पवनं खमादि-र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वेये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूता: ॥ २ ॥

bhūs toyam agniḥ pavanaṁ kham ādirmahān ajādir mana indriyāṇisarvendriyārthā vibudhāś ca sarveye hetavas te jagato ’ṅga-bhūtāḥ

नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्तेह्यजादयोऽनात्मतया गृहीता: । अजोऽनुबद्ध: स गुणैरजायागुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥

naite svarūpaṁ vidur ātmanas tehy ajādayo ’nātmatayā gṛhītaḥajo ’nubaddhaḥ sa guṇair ajāyāguṇāt paraṁ veda na te svarūpam

त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधव: ॥ ४ ॥

tvāṁ yogino yajanty addhāmahā-puruṣam īśvaramsādhyātmaṁ sādhibhūtaṁ casādhidaivaṁ ca sādhavaḥ

त्रय्या च विद्यया केचित्त्वां वै वैतानिका द्विजा: । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नाना रूपामराख्यया ॥ ५ ॥

trayyā ca vidyayā kecittvāṁ vai vaitānikā dvijāḥyajante vitatair yajñairnānā-rūpāmarākhyayā

एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गता: । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥

eke tvākhila-karmāṇisannyasyopaśamaṁ gatāḥjñānino jñāna-yajñenayajanti jñāna-vigraham

अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥

anye ca saṁskṛtātmānovidhinābhihitena teyajanti tvan-mayās tvāṁ vaibahu-mūrty-eka-mūrtikam

त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥ ८ ॥

tvām evānye śivoktenamārgeṇa śiva-rūpiṇambahv-ācārya-vibhedenabhagavantam upāsate

सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधिय: प्रभो ॥ ९ ॥

sarva eva yajanti tvāṁsarva-deva-mayeśvaramye ’py anya-devatā-bhaktāyady apy anya-dhiyaḥ prabho

यथाद्रिप्रभवा नद्य: पर्जन्यापूरिता: प्रभो । विशन्ति सर्वत: सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत: ॥ १० ॥

yathādri-prabhavā nadyaḥparjanyāpūritāḥ prabhoviśanti sarvataḥ sindhuṁtadvat tvāṁ gatayo ’ntataḥ

सत्त्वं रजस्तम इति भवत: प्रकृतेर्गुणा: । तेषु हि प्राकृता: प्रोता आब्रह्मस्थावरादय: ॥ ११ ॥

sattvaṁ rajas tama itibhavataḥ prakṛter guṇāḥteṣu hi prākṛtāḥ protāā-brahma-sthāvarādayaḥ

तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तद‍ृष्टयेसर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृत:प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥

tubhyaṁ namas te tv aviṣakta-dṛṣṭayesarvātmane sarva-dhiyāṁ ca sākṣiṇeguṇa-pravāho ’yam avidyayā kṛtaḥpravartate deva-nṛ-tiryag-ātmasu

अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्‍‍‍‍‍घ्रिरीक्षणंसूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा:कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहामेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति-र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥

agnir mukhaṁ te ’vanir aṅghrir īkṣaṇaṁsūryo nabho nābhir atho diśaḥ śrutiḥdyauḥ kaṁ surendrās tava bāhavo ’rṇavāḥkukṣir marut prāṇa-balaṁ prakalpitam

त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पितालोका: सपाला बहुजीवसङ्कुला: । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो-ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥

tvayy avyayātman puruṣe prakalpitālokāḥ sa-pālā bahu-jīva-saṅkulāḥyathā jale sañjihate jalaukaso’py udumbare vā maśakā mano-maye

यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यश: ॥ १६ ॥

yāni yānīha rūpāṇikrīḍanārthaṁ bibharṣi hitair āmṛṣṭa-śuco lokāmudā gāyanti te yaśaḥ

नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥

namaḥ kāraṇa-matsyāyapralayābdhi-carāya cahayaśīrṣṇe namas tubhyaṁmadhu-kaiṭabha-mṛtyave

नमस्तेऽद्भ‍ुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥

namas te ’dbhuta-siṁhāyasādhu-loka-bhayāpahavāmanāya namas tubhyaṁkrānta-tribhuvanāya ca

नमो भृगुणां पतये द‍ृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥

namo bhṛguṇāṁ patayedṛpta-kṣatra-vana-cchidenamas te raghu-varyāyarāvaṇānta-karāya ca

नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ २१ ॥

namas te vāsudevāyanamaḥ saṅkarṣaṇāya capradyumnāyaniruddhāyasātvatāṁ pataye namaḥ

नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्‍लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥

namo buddhāya śuddhāyadaitya-dānava-mohinemleccha-prāya-kṣatra-hantrenamas te kalki-rūpiṇe

भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥

bhagavan jīva-loko ’yaṁmohitas tava māyayāahaṁ mamety asad-grāhobhrāmyate karma-vartmasu

अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढ: सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥

ahaṁ cātmātmajāgāra-dārārtha-svajanādiṣubhramāmi svapna-kalpeṣumūḍhaḥ satya-dhiyā vibho

अनित्यानात्मदु:खेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मन: प्रियम् ॥ २५ ॥

anityānātma-duḥkheṣuviparyaya-matir hy ahamdvandvārāmas tamo-viṣṭona jāne tvātmanaḥ priyam

यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भ‍वै: । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्‌मुख: ॥ २६ ॥

yathābudho jalaṁ hitvāpraticchannaṁ tad-udbhavaiḥabhyeti mṛga-tṛṣṇāṁ vaitadvat tvāhaṁ parāṅ-mukhaḥ

नोत्सहेऽहं कृपणधी: कामकर्महतं मन: । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्तत: ॥ २७ ॥

notsahe ’haṁ kṛpaṇa-dhīḥkāma-karma-hataṁ manaḥroddhuṁ pramāthibhiś cākṣairhriyamāṇam itas tataḥ

सोऽहं तवाङ्‌घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापंतच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग-स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मति: स्यात् ॥ २८ ॥

so ’haṁ tavāṅghry-upagato ’smy asatāṁ durāpaṁtac cāpy ahaṁ bhavad-anugraha īśa manyepuṁso bhaved yarhi saṁsaraṇāpavargastvayy abja-nābha sad-upāsanayā matiḥ syāt

नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥

namo vijñāna-mātrāyasarva-pratyaya-hetavepuruṣeśa-pradhānāyabrahmaṇe ’nanta-śaktaye

नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥

namas te vāsudevāyasarva-bhūta-kṣayāya cahṛṣīkeśa namas tubhyaṁprapannaṁ pāhi māṁ prabho