Canto 10, Chapter 42

श्रीशुक उवाच अथ व्रजन् राजपथेन माधव:स्त्रियं गृहीताङ्गविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननांपप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रद: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaatha vrajan rāja-pathena mādhavaḥstriyaṁ gṛhītāṅga-vilepa-bhājanāmvilokya kubjāṁ yuvatīṁ varānanāṁpapraccha yāntīṁ prahasan rasa-pradaḥ

का त्वं वरोर्वेतदु हानुलेपनंकस्याङ्गने वा कथयस्व साधु न: । देह्यावयोरङ्गविलेपमुत्तमंश्रेयस्ततस्ते न चिराद् भविष्यति ॥ २ ॥

kā tvaṁ varorv etad u hānulepanaṁkasyāṅgane vā kathayasva sādhu naḥdehy āvayor aṅga-vilepam uttamaṁśreyas tatas te na cirād bhaviṣyati

सैरन्‍ध्र्युवाचदास्यस्म्यहं सुन्दर कंससम्मतात्रिवक्रनामा ह्यनुलेपकर्मणि । मद्भ‍ावितं भोजपतेरतिप्रियंविना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति ॥ ३ ॥

sairandhry uvācadāsy asmy ahaṁ sundara kaṁsa-sammatātrivakra-nāmā hy anulepa-karmaṇimad-bhāvitaṁ bhoja-pater ati-priyaṁvinā yuvāṁ ko ’nyatamas tad arhati

रूपपेशलमाधुर्यहसितालापवीक्षितै: । धर्षितात्मा ददौ सान्द्रमुभयोरनुलेपनम् ॥ ४ ॥

rūpa-peśala-mādhuryahasitālāpa-vīkṣitaiḥdharṣitātmā dadau sāndramubhayor anulepanam

ततस्तावङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना । सम्प्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ ॥ ५ ॥

tatas tāv aṅga-rāgeṇasva-varṇetara-śobhināsamprāpta-para-bhāgenaśuśubhāte ’nurañjitau

प्रसन्नो भगवान्कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् । ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम् ॥ ६ ॥

prasanno bhagavān kubjāṁtrivakrāṁ rucirānanāmṛjvīṁ kartuṁ manaś cakredarśayan darśane phalam

पद्‌भ्यामाक्रम्य प्रपदे द्‌व्यङ्गुल्युत्तानपाणिना । प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्ममुदनीनमदच्युत: ॥ ७ ॥

padbhyām ākramya prapadedry-aṅguly-uttāna-pāṇināpragṛhya cibuke ’dhyātmamudanīnamad acyutaḥ

सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा । मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा ॥ ८ ॥

sā tadarju-samānāṅgībṛhac-chroṇi-payodharāmukunda-sparśanāt sadyobabhūva pramadottamā

ततो रूपगुणौदार्यसम्पन्ना प्राह केशवम् । उत्तरीयान्तमाकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया ॥ ९ ॥

tato rūpa-guṇaudārya-sampannā prāha keśavamuttarīyāntam akṛṣyasmayantī jāta-hṛc-chayā

एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे । त्वयोन्मथितचित्ताया: प्रसीद पुरुषर्षभ ॥ १० ॥

ehi vīra gṛhaṁ yāmona tvāṁ tyaktum ihotsahetvayonmathita-cittāyāḥprasīda puruṣarṣabha

एवं स्त्रिया याच्यमान: कृष्णो रामस्य पश्यत: । मुखं वीक्ष्यानु गोपानां प्रहसंस्तामुवाच ह ॥ ११ ॥

evaṁ striyā yācyamānaḥkṛṣṇo rāmasya paśyataḥmukhaṁ vīkṣyānu gopānāṁprahasaṁs tām uvāca ha

एष्यामि ते गृहं सुभ्रु पुंसामाधिविकर्शनम् । साधितार्थोऽगृहाणां न: पान्थानां त्वं परायणम् ॥ १२ ॥

eṣyāmi te gṛhaṁ su-bhrupuṁsām ādhi-vikarśanamsādhitārtho ’gṛhāṇāṁ naḥpānthānāṁ tvaṁ parāyaṇam

विसृज्य माध्व्या वाण्या ताम्व्रजन् मार्गे वणिक्पथै: । नानोपायनताम्बूलस्रग्गन्धै: साग्रजोऽर्चित: ॥ १३ ॥

visṛjya mādhvyā vāṇyā tāmvrajan mārge vaṇik-pathaiḥnānopāyana-tāmbūla-srag-gandhaiḥ sāgrajo ’rcitaḥ

तद्दर्शनस्मरक्षोभादात्मानं नाविदन् स्त्रिय: । विस्रस्तवास:कवरवलया लेख्यमूर्तय: ॥ १४ ॥

tad-darśana-smara-kṣobhādātmānaṁ nāvidan striyaḥvisrasta-vāsaḥ-kavaravalayā lekhya-mūrtayaḥ

तत: पौरान् पृच्छमानो धनुष: स्थानमच्युत: । तस्मिन् प्रविष्टो दद‍ृशे धनुरैन्द्रमिवाद्भ‍ुतम् ॥ १५ ॥

tataḥ paurān pṛcchamānodhanuṣaḥ sthānam acyutaḥtasmin praviṣṭo dadṛśedhanur aindram ivādbhutam

पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तमर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभि: कृष्ण: प्रसह्य धनुराददे ॥ १६ ॥

puruṣair bahubhir guptamarcitaṁ paramarddhimatvāryamāṇo nṛbhiḥ kṛṣṇaḥprasahya dhanur ādade

करेण वामेन सलीलमुद्‌धृतंसज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतोयथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रम: ॥ १७ ॥

kareṇa vāmena sa-līlam uddhṛtaṁsajyaṁ ca kṛtvā nimiṣeṇa paśyatāmnṛṇāṁ vikṛṣya prababhañja madhyatoyathekṣu-daṇḍaṁ mada-kary urukramaḥ

धनुषो भज्यमानस्य शब्द: खं रोदसी दिश: । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत् ॥ १८ ॥

dhanuṣo bhajyamānasyaśabdaḥ khaṁ rodasī diśaḥpūrayām āsa yaṁ śrutvākaṁsas trāsam upāgamat

तद् रक्षिण: सानुचरं कुपिता आततायिन: । गृहीतुकामा आवव्रुर्गृह्यतां वध्यतामिति ॥ १९ ॥

tad-rakṣiṇaḥ sānucaraṁkupitā ātatāyinaḥgṛhītu-kāmā āvavrurgṛhyatāṁ vadhyatām iti

अथ तान्दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतु: ॥ २० ॥

atha tān durabhiprāyānvilokya bala-keśavaukruddhau dhanvana ādāyaśakale tāṁś ca jaghnatuḥ

बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्तत: । निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पद: ॥ २१ ॥

balaṁ ca kaṁsa-prahitaṁhatvā śālā-mukhāt tataḥniṣkramya ceratur hṛṣṭaunirīkṣya pura-sampadaḥ

tayos tad adbhutaṁ vīryaṁniśāmya pura-vāsinaḥtejaḥ prāgalbhyaṁ rūpaṁ camenire vibudhottamau

तयोर्विचरतो: स्वैरमादित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपै: पुराच्छकटमीयतु: ॥ २३ ॥

tayor vicaratoḥ svairamādityo ’stam upeyivānkṛṣṇa-rāmau vṛtau gopaiḥpurāc chakaṭam īyatuḥ

गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा याआशासताशिष ऋता मधुपुर्यभूवन् । सम्पश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मींहित्वेतरान् नु भजतश्चकमेऽयनं श्री: ॥ २४ ॥

gopyo mukunda-vigame virahāturā yāāśāsatāśiṣa ṛtā madhu-pury abhūvansampaśyatāṁ puruṣa-bhūṣaṇa-gātra-lakṣmīṁhitvetarān nu bhajataś cakame ’yanaṁ śrīḥ

अवनिक्ताङ्‍‍‍‍‍घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम् ॥ २५ ॥

avaniktāṅghri-yugalaubhuktvā kṣīropasecanamūṣatus tāṁ sukhaṁ rātriṁjñātvā kaṁsa-cikīrṣitam

कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥

kaṁsas tu dhanuṣo bhaṅgaṁrakṣiṇāṁ sva-balasya cavadhaṁ niśamya govinda-rāma-vikrīḍitaṁ param

अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥

adarśanaṁ sva-śirasaḥpratirūpe ca saty apiasaty api dvitīye cadvai-rūpyaṁ jyotiṣāṁ tathā

व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्‌भ्य: समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम् ॥ ३२ ॥

vyuṣṭāyāṁ niśi kauravyasūrye cādbhyaḥ samutthitekārayām āsa vai kaṁsomalla-krīḍā-mahotsavam

आनर्चु: पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्कृता: स्रग्भि: पताकाचैलतोरणै: ॥ ३३ ॥

ānarcuḥ puruṣā raṅgaṁtūrya-bheryaś ca jaghniremañcāś cālaṅkṛtāḥ sragbhiḥpatākā-caila-toraṇaiḥ

तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमा: । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासना: ॥ ३४ ॥

teṣu paurā jānapadābrahma-kṣatra-purogamāḥyathopajoṣaṁ viviśūrājānaś ca kṛtāsanāḥ

कंस: परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥ ३५ ॥

kaṁsaḥ parivṛto ’mātyairāja-mañca upāviśatmaṇḍaleśvara-madhya-sthohṛdayena vidūyatā

वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्ला: स्वलङ्कृता: द‍ृप्ता: सोपाध्याया: समासत ॥ ३६ ॥

vādyamānesu tūryeṣumalla-tālottareṣu camallāḥ sv-alaṅkṛtāḥ dṛptāḥsopādhyāyāḥ samāsata

चाणूरो मुष्टिक: कूट: शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिता: ॥ ३७ ॥

cāṇūro muṣṭikaḥ kūtaḥśalas tośala eva cata āsedur upasthānaṁvalgu-vādya-praharṣitāḥ

नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुता: । निवेदितोपायनास्त एकस्मिन्मञ्च आविशन् ॥ ३८ ॥

nanda-gopādayo gopābhoja-rāja-samāhutāḥniveditopāyanās taekasmin mañca āviśan