Canto 10, Chapter 43

श्रीशुक उवाच अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतु: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaatha kṛṣṇaś ca rāmaś cakṛta-śaucau parantapamalla-dundubhi-nirghoṣaṁśrutvā draṣṭum upeyatuḥ

रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम् ॥ २ ॥

raṅga-dvāraṁ samāsādyatasmin nāgam avasthitamapaśyat kuvalayāpīḍaṁkṛṣṇo ’mbaṣṭha-pracoditam

बद्ध्वा परिकरं शौरि: समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ ३ ॥

baddhvā parikaraṁ śauriḥsamuhya kuṭilālakānuvāca hastipaṁ vācāmegha-nāda-gabhīrayā

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत् सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥

ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṁ naudehy apakrama mā ciramno cet sa-kuñjaraṁ tvādyanayāmi yama-sādanam

एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठ: कुपित: कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् ॥ ५ ॥

evaṁ nirbhartsito ’mbaṣṭhaḥkupitaḥ kopitaṁ gajamcodayām āsa kṛṣṇāyakālāntaka-yamopamam

करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद्विगलित: सोऽमुं निहत्याङ्‍‍‍‍‍घ्रिष्वलीयत ॥ ६ ॥

karīndras tam abhidrutyakareṇa tarasāgrahītkarād vigalitaḥ so ’muṁnihatyāṅghriṣv alīyata

सङ्‌क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणद‍ृष्टि: स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गत: ॥ ७ ॥

saṅkruddhas tam acakṣāṇoghrāṇa-dṛṣṭiḥ sa keśavamparāmṛśat puṣkareṇasa prasahya vinirgataḥ

पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुष: पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया ॥ ८ ॥

pucche pragṛhyāti-balaṁdhanuṣaḥ pañca-viṁśatimvicakarṣa yathā nāgaṁsuparṇa iva līlayā

स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युत: । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालक: ॥ ९ ॥

sa paryāvartamānenasavya-dakṣiṇato ’cyutaḥbabhrāma bhrāmyamāṇenago-vatseneva bālakaḥ

ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमान: पदे पदे ॥ १० ॥

tato ’bhimakham abhyetyapāṇināhatya vāraṇamprādravan pātayām āsaspṛśyamānaḥ pade pade

स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थित: । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम् ॥ ११ ॥

sa dhāvan kṛīdayā bhūmaupatitvā sahasotthitaḥtam matvā patitaṁ kruddhodantābhyāṁ so ’hanat kṣitim

स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षित: । चोद्यमानो महामात्रै: कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२ ॥

sva-vikrame pratihatekuñjarendro ’ty-amarṣitaḥcodyamāno mahāmātraiḥkṛṣṇam abhyadravad ruṣā

तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदन: । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १३ ॥

tam āpatantam āsādyabhagavān madhusūdanaḥnigṛhya pāṇinā hastaṁpātayām āsa bhū-tale

पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरि: ॥ १४ ॥

patitasya padākramyamṛgendra iva līlayādantam utpāṭya tenebhaṁhastipāṁś cāhanad dhariḥ

मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणि: समाविशत् । अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्‌मदबिन्दुभिरङ्कित: । विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ ॥ १५ ॥

mṛtakaṁ dvipam utsṛjyadanta-pāṇiḥ samāviśataṁsa-nyasta-viṣāṇo ’sṛṅ-mada-bindubhir aṅkitaḥvirūḍha-sveda-kaṇikāvadanāmburuho babhau

वृतौ गोपै: कतिपयैर्बलदेवजनार्दनौ । रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ ॥ १६ ॥

vṛtau gopaiḥ katipayairbaladeva-janārdanauraṅgaṁ viviśatū rājangaja-danta-varāyudhau

मल्लानामशनिर्नृणां नरवर: स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रो: शिशु: । मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनांवृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गत: साग्रज: ॥ १७ ॥

mallānām aśanir nṛṇāṁ nara-varaḥ strīṇāṁ smaro mūrtimāngopānāṁ sva-jano ’satāṁ kṣiti-bhujāṁ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥmṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṁ tattvaṁ paraṁ yogināṁvṛṣṇīnāṁ para-devateti vidito raṅgaṁ gataḥ sāgrajaḥ

हतं कुवलयापीडं द‍ृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ । कंसो मनस्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ॥ १८ ॥

hataṁ kuvalayāpīḍaṁdṛṣṭvā tāv api durjayaukaṁso manasy api tadābhṛśam udvivije nṛpa

तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौविचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ । यथा नटावुत्तमवेषधारिणौमन: क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम् ॥ १९ ॥

tau rejatū raṅga-gatau mahā-bhujauvicitra-veṣābharaṇa-srag-ambarauyathā naṭāv uttama-veṣa-dhāriṇaumanaḥ kṣipantau prabhayā nirīkṣatām

निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जनामञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप । प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणानना:पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम् ॥ २० ॥

nirīkṣya tāv uttama-pūruṣau janāmañca-sthitā nāgara-rāṣṭrakā nṛpapraharṣa-vegotkalitekṣaṇānanāḥpapur na tṛptā nayanais tad-ānanam

पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथाद‍ृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥

pibanta iva cakṣurbhyāṁlihanta iva jihvayājighranta iva nāsābhyāṁśliṣyanta iva bāhubhiḥ

एतौ भगवत: साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ २३ ॥

etau bhagavataḥ sākṣāddharer nārāyaṇasya hiavatīrṇāv ihāṁśenavasudevasya veśmani

एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि ॥ २४ ॥

eṣa vai kila devakyāṁjāto nītaś ca gokulamkālam etaṁ vasan gūḍhovavṛdhe nanda-veśmani

पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानव: । अर्जुनौ गुह्यक: केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधा: ॥ २५ ॥

pūtanānena nītāntaṁcakravātaś ca dānavaḥarjunau guhyakaḥ keśīdhenuko ’nye ca tad-vidhāḥ

गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥

gāvaḥ sa-pālā etenadāvāgneḥ parimocitāḥkāliyo damitaḥ sarpaindraś ca vimadaḥ kṛtaḥ

गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ २८ ॥

gopyo ’sya nitya-mudita-hasita-prekṣaṇaṁ mukhampaśyantyo vividhāṁs tāpāṁstaranti smāśramaṁ mudā

वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदो: सुबहुविश्रुत: । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षित: ॥ २९ ॥

vadanty anena vaṁśo ’yaṁyadoḥ su-bahu-viśrutaḥśriyaṁ yaśo mahatvaṁ calapsyate parirakṣitaḥ

अयं चास्याग्रज: श्रीमान्‍राम: कमललोचन: । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादय: ॥ ३० ॥

ayaṁ cāsyāgrajaḥ śrīmānrāmaḥ kamala-locanaḥpralambo nihato yenavatsako ye bakādayaḥ

जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥

janeṣv evaṁ bruvāṇeṣutūryeṣu ninadatsu cakṛṣṇa-rāmau samābhāṣyacāṇūro vākyam abravīt

हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसम्मतौ । नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिद‍ृक्षुणा ॥ ३२ ॥

he nanda-sūno he rāmabhavantau vīra-sammatauniyuddha-kuśalau śrutvārājñāhūtau didṛkṣuṇā

प्रियं राज्ञ: प्रकुर्वत्य: श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजा: । मनसा कर्मणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३३ ॥

priyaṁ rājñaḥ prakurvatyaḥśreyo vindanti vai prajāḥmanasā karmaṇā vācāviparītam ato ’nyathā

नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथास्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गा: ॥ ३४ ॥

nityaṁ pramuditā gopāvatsa-pālā yathā-sphuṭamvaneṣu malla-yuddhenakrīḍantaś cārayanti gāḥ

तस्माद् राज्ञ: प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि न: प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृप: ॥ ३५ ॥

tasmād rājñaḥ priyaṁ yūyaṁvayaṁ ca karavāma hebhūtāni naḥ prasīdantisarva-bhūta-mayo nṛpaḥ

तन्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वच: । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥ ३६ ॥

tan niśamyābravīt kṛṣṇodeśa-kālocitaṁ vacaḥniyuddham ātmano ’bhīṣṭaṁmanyamāno ’bhinandya ca

प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचरा: । करवाम प्रियं नित्यं तन्न: परमनुग्रह: ॥ ३७ ॥

prajā bhoja-pater asyavayaṁ cāpi vane-carāḥkaravāma priyaṁ nityaṁtan naḥ param anugrahaḥ

बाला वयं तुल्यबलै: क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्म: स्पृशेन्मल्ल सभासद: ॥ ३८ ॥

bālā vayaṁ tulya-balaiḥkrīḍiṣyāmo yathocitambhaven niyuddhaṁ mādharmaḥspṛśen malla-sabhā-sadaḥ

चाणूर उवाच न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वर: । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत् ॥ ३९ ॥

cāṇūra uvācana bālo na kiśoras tvaṁbalaś ca balināṁ varaḥlīlayebho hato yenasahasra-dvipa-sattva-bhṛt

तस्माद्भ‍वद्‌भ्यां बलिभिर्योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिक: ॥ ४० ॥

tasmād bhavadbhyāṁ balibhiryoddhavyaṁ nānayo ’tra vaimayi vikrama vārṣṇeyabalena saha muṣṭikaḥ