Canto 10, Chapter 44

श्रीशुक उवाच एवं चर्चितसङ्कल्पो भगवान् मधुसूदन: । आससादाथ चाणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ carcita-saṅkalpobhagavān madhusūdanaḥāsasādātha caṇūraṁmuṣṭtikaṁ rohiṇī-sutaḥ

हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्‌भ्यामेव च पादयो: । विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया ॥ २ ॥

hastābhyāṁ hastayor baddhvāpadbhyām eva ca pādayoḥvicakarṣatur anyonyaṁprasahya vijigīṣayā

अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिर: शीर्ष्णोरसोरस्तावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ ३ ॥

aratnī dve aratnibhyāṁjānubhyāṁ caiva jānunīśiraḥ śīrṣṇorasoras tāvanyonyam abhijaghnatuḥ

परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनै: । उत्सर्पणापसर्पणैश्चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम् ॥ ४ ॥

paribhrāmaṇa-vikṣepa-parirambhāvapātanaiḥutsarpaṇāpasarpaṇaiścānyonyaṁ pratyarundhatām

उत्थापनैरुन्नयनैश्चालनै: स्थापनैरपि । परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्मन: ॥ ५ ॥

utthāpanair unnayanaiścālanaiḥ sthāpanair apiparasparaṁ jigīṣantāvapacakratur ātmanaḥ

तद् बलाबलवद्युद्धं समेता: सर्वयोषित: । ऊचु: परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथश: ॥ ६ ॥

tad balābalavad yuddhaṁsametāḥ sarva-yoṣitaḥūcuḥ parasparaṁ rājansānukampā varūthaśaḥ

महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् । ये बलाबलवद्युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यत: ॥ ७ ॥

mahān ayaṁ batādharmaeṣāṁ rāja-sabhā-sadāmye balābalavad yuddhaṁrājño ’nvicchanti paśyataḥ

क्‍व वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ । क्‍व चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ ॥ ८ ॥

kva vajra-sāra-sarvāṅgaumallau śailendra-sannibhaukva cāti-sukumārāṅgaukiśorau nāpta-yauvanau

धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्म: समुत्तिष्ठेन्न स्थेयं तत्र कर्हिचित् ॥ ९ ॥

dharma-vyatikramo hy asyasamājasya dhruvaṁ bhavetyatrādharmaḥ samuttiṣṭhenna stheyaṁ tatra karhicit

न सभां प्रविशेत् प्राज्ञ: सभ्यदोषाननुस्मरन् । अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नर: किल्बिषमश्न‍ुते ॥ १० ॥

na sabhāṁ praviśet prājñaḥsabhya-doṣān anusmaranabruvan vibruvann ajñonaraḥ kilbiṣam aśnute

वल्गत: शत्रुमभित: कृष्णस्य वदनाम्बुजम् । वीक्ष्यतां श्रमवार्युप्तं पद्मकोशमिवाम्बुभि: ॥ ११ ॥

valgataḥ śatrum abhitaḥkṛṣṇasya vadanāmbujamvīkṣyatāṁ śrama-vāry-uptaṁpadma-kośam ivāmbubhiḥ

किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम् ॥ १२ ॥

kiṁ na paśyata rāmasyamukham ātāmra-locanammuṣṭikaṁ prati sāmarṣaṁhāsa-saṁrambha-śobhitam

पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्ग-गूढ: पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्य: । गा: पालयन् सहबल: क्‍वणयंश्च वेणुंविक्रीडयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्‍‍‍‍‍घ्रि: ॥ १३ ॥

puṇyā bata vraja-bhuvo yad ayaṁ nṛ-liṅgagūḍhaḥ purāṇa-puruṣo vana-citra-mālyaḥgāḥ pālayan saha-balaḥ kvaṇayaṁś ca veṇuṁvikrīdayāñcati giritra-ramārcitāṅghriḥ

गोप्यस्तप: किमचरन् यदमुष्य रूपंलावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । द‍ृग्भि: पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप-मेकान्तधाम यशस: श्रिय ऐश्वरस्य ॥ १४ ॥

gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṁlāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddhamdṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṁ durāpamekānta-dhāma yaśasaḥ śriya aiśvarasya

या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप-प्रेङ्खेङ्खनार्भरुदितोक्षणमार्जनादौ । गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्योधन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयाना: ॥ १५ ॥

yā dohane ’vahanane mathanopalepapreṅkheṅkhanārbha-ruditokṣaṇa-mārjanādaugāyanti cainam anurakta-dhiyo ’śru-kaṇṭhyodhanyā vraja-striya urukrama-citta-yānāḥ

प्रातर्व्रजाद् व्रजत आविशतश्च सायंगोभि: समं क्‍वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् । निर्गम्य तूर्णमबला: पथि भूरिपुण्या:पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम् ॥ १६ ॥

prātar vrajād vrajata āviśataś ca sāyaṁgobhiḥ samaṁ kvaṇayato ’sya niśamya veṇumnirgamya tūrṇam abalāḥ pathi bhūri-puṇyāḥpaśyanti sa-smita-mukhaṁ sa-dayāvalokam

एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरि: । शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ ॥ १७ ॥

evaṁ prabhāṣamāṇāsustrīṣu yogeśvaro hariḥśatruṁ hantuṁ manaś cakrebhagavān bharatarṣabha

सभया: स्त्रीगिर: श्रुत्वा पुत्रस्‍नेहशुचातुरौ । पितरावन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम् ॥ १८ ॥

sa-bhayāḥ strī-giraḥ śrutvāputra-sneha-śucāturaupitarāv anvatapyetāṁputrayor abudhau balam

तैस्तैर्नियुद्धविधिभिर्विविधैरच्युतेतरौ । युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ ॥ १९ ॥

tais tair niyuddha-vidhibhirvividhair acyutetarauyuyudhāte yathānyonyaṁtathaiva bala-muṣṭikau

भगवद्गात्रनिष्पातैर्वज्रनीष्पेषनिष्ठुरै: । चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह ॥ २० ॥

bhagavad-gātra-niṣpātairvajra-nīṣpeṣa-niṣṭhuraiḥcāṇūro bhajyamānāṅgomuhur glānim avāpa ha

स श्येनवेग उत्पत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ । भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत ॥ २१ ॥

sa śyena-vega utpatyamuṣṭī-kṛtya karāv ubhaubhagavantaṁ vāsudevaṁkruddho vakṣasy abādhata

नाचलत्तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विप: । बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरि: ॥ २२ ॥ भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् । विस्रस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ २३ ॥

nācalat tat-prahāreṇamālāhata iva dvipaḥbāhvor nigṛhya cāṇūraṁbahuśo bhrāmayan hariḥ

तथैव मुष्टिक: पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥ २४ ॥ प्रवेपित: स रुधिरमुद्वमन् मुखतोऽर्दित: । व्यसु: पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्‍‍‍‍‍घ्रिप: ॥ २५ ॥

tathaiva muṣṭikaḥ pūrvaṁsva-muṣṭyābhihatena vaibalabhadreṇa balinātalenābhihato bhṛśam

तत: कूटमनुप्राप्तं राम: प्रहरतां वर: । अवधील्लीलया राजन्सावज्ञं वाममुष्टिना ॥ २६ ॥

tataḥ kūṭam anuprāptaṁrāmaḥ praharatāṁ varaḥavadhīl līlayā rājansāvajñaṁ vāma-muṣṭinā

तर्ह्येव हि शल: कृष्णप्रपदाहतशीर्षक: । द्विधा विदीर्णस्तोशलक उभावपि निपेततु: ॥ २७ ॥

tarhy eva hi śalaḥ kṛṣṇa-prapadāhata-śīrṣakaḥdvidhā vidīrṇas tośalakaubhāv api nipetatuḥ

चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते । शेषा: प्रदुद्रुवुर्मल्ला: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ २८ ॥

cāṇūre muṣṭike kūṭeśale tośalake hateśeṣāḥ pradudruvur mallāḥsarve prāṇa-parīpsavaḥ

गोपान्वयस्यानाकृष्य तै: संसृज्य विजह्रतु: । वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुतनूपुरौ ॥ २९ ॥

gopān vayasyān ākṛṣyataiḥ saṁsṛjya vijahratuḥvādyamāneṣu tūryeṣuvalgantau ruta-nūpurau

जना: प्रजहृषु: सर्वे कर्मणा रामकृष्णयो: । ऋते कंसं विप्रमुख्या: साधव: साधु साध्विति ॥ ३० ॥

janāḥ prajahṛṣuḥ sarvekarmaṇā rāma-kṛṣṇayoḥṛte kaṁsaṁ vipra-mukhyāḥsādhavaḥ sādhu sādhv iti

हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् । न्यवारयत् स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३१ ॥

hateṣu malla-varyeṣuvidruteṣu ca bhoja-rāṭnyavārayat sva-tūryāṇivākyaṁ cedam uvāca ha

नि:सारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् । धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम् ॥ ३२ ॥

niḥsārayata durvṛttauvasudevātmajau purātdhanaṁ harata gopānāṁnandaṁ badhnīta durmatim

वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्वसत्तम: । उग्रसेन: पिता चापि सानुग: परपक्षग: ॥ ३३ ॥

vasudevas tu durmedhāhanyatām āśv asattamaḥugrasenaḥ pitā cāpisānugaḥ para-pakṣa-gaḥ

एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽव्यय: । लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्गमारुहत् ॥ ३४ ॥

evaṁ vikatthamāne vaikaṁse prakupito ’vyayaḥlaghimnotpatya tarasāmañcam uttuṅgam āruhat

तमाविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् । मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी ॥ ३५ ॥

tam āviśantam ālokyamṛtyum ātmana āsanātmanasvī sahasotthāyajagṛhe so ’si-carmaṇī

तं खड्‌गपाणिं विचरन्तमाशुश्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे । समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजायथोरगं तार्क्ष्यसुत: प्रसह्य ॥ ३६ ॥

taṁ khaḍga-pāṇiṁ vicarantam āśuśyenaṁ yathā dakṣiṇa-savyam ambaresamagrahīd durviṣahogra-tejāyathoragaṁ tārkṣya-sutaḥ prasahya

प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीटंनिपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वयमब्जनाभ:पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्र: ॥ ३७ ॥

pragṛhya keśeṣu calat-kirītaṁnipātya raṅgopari tuṅga-mañcāttasyopariṣṭāt svayam abja-nābhaḥpapāta viśvāśraya ātma-tantraḥ

तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौहरिर्यथेभं जगतो विपश्यत: । हाहेति शब्द: सुमहांस्तदाभू-दुदीरित: सर्वजनैर्नरेन्द्र ॥ ३८ ॥

taṁ samparetaṁ vicakarṣa bhūmauharir yathebhaṁ jagato vipaśyataḥhā heti śabdaḥ su-mahāṁs tadābhūdudīritaḥ sarva-janair narendra

स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरंपिबन्नदन्वा विचरन् स्वपन् श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतो यत-स्तदेव रूपं दुरवापमाप ॥ ३९ ॥

sa nityadodvigna-dhiyā tam īśvaraṁpibann adan vā vicaran svapan śvasandadarśa cakrāyudham agrato yatastad eva rūpaṁ duravāpam āpa

तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कङ्कन्यग्रोधकादय: । अभ्यधावन्नतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिण: ॥ ४० ॥

tasyānujā bhrātaro ’ṣṭaukaṅka-nyagrodhakādayaḥabhyadhāvann ati-kruddhābhrātur nirveśa-kāriṇaḥ

तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तान्‍रोहिणीसुत: । अहन् परिघमुद्यम्य पशूनिव मृगाधिप: ॥ ४१ ॥

tathāti-rabhasāṁs tāṁs tusaṁyattān rohiṇī-sutaḥahan parigham udyamyapaśūn iva mṛgādhipaḥ

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतय: । पुष्पै: किरन्तस्तं प्रीता: शशंसुर्ननृतु: स्त्रिय: ॥ ४२ ॥

nedur dundubhayo vyomnibrahmeśādyā vibhūtayaḥpuṣpaiḥ kirantas taṁ prītāḥśaśaṁsur nanṛtuḥ striyaḥ

तेषां स्त्रियो महाराज सुहृन्मरणदु:खिता: । तत्राभीयुर्विनिघ्नन्त्य: शीर्षाण्यश्रुविलोचना: ॥ ४३ ॥

teṣāṁ striyo mahā-rājasuhṛn-maraṇa-duḥkhitāḥtatrābhīyur vinighnantyaḥśīrṣāṇy aśru-vilocanāḥ

शयानान्वीरशयायां पतीनालिङ्‌‌ग्य शोचती: । विलेपु: सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहु: शुच: ॥ ४४ ॥

śayānān vīra-śayāyāṁpatīn āliṅgya śocatīḥvilepuḥ su-svaraṁ nāryovisṛjantyo muhuḥ śucaḥ

हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सल । त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजा: ॥ ४५ ॥

hā nātha priya dharma-jñakaruṇānātha-vatsalatvayā hatena nihatāvayaṁ te sa-gṛha-prajāḥ

त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ । न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्गला ॥ ४६ ॥

tvayā virahitā patyāpurīyaṁ puruṣarṣabhana śobhate vayam ivanivṛttotsava-maṅgalā

अनागसां त्वं भूतानां कृतवान्द्रोहमुल्बणम् । तेनेमां भो दशां नीतो भूतध्रुक्को लभेत शम् ॥ ४७ ॥

anāgasāṁ tvaṁ bhūtānāṁkṛtavān droham ulbaṇamtenemāṁ bho daśāṁ nītobhūta-dhruk ko labheta śam

सर्वेषामिह भूतानामेष हि प्रभवाप्यय: । गोप्ता च तदवध्यायी न क्‍वचित्सुखमेधते ॥ ४८ ॥

sarveṣām iha bhūtānāmeṣa hi prabhavāpyayaḥgoptā ca tad-avadhyāyīna kvacit sukham edhate

श्रीशुक उवाच राजयोषित आश्वास्य भगवाँल्लोकभावन: । यामाहुर्लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत् ॥ ४९ ॥

śrī-śuka uvācarāja-yoṣita āśvāsyabhagavāḻ loka-bhāvanaḥyām āhur laukikīṁ saṁsthāṁhatānāṁ samakārayat

मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् । कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयो: ॥ ५० ॥

mātaraṁ pitaraṁ caivamocayitvātha bandhanātkṛṣṇa-rāmau vavandāteśirasā spṛśya pādayoḥ

देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीश्वरौ । कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥ ५१ ॥ नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरते: प्रसाद:स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्या: । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ-लब्धाशिषां य उदगाद्‍व्रजवल्ल‍भीनाम् ॥

devakī vasudevaś cavijñāya jagad-īśvaraukṛta-saṁvandanau putrausasvajāte na śaṅkitau