Canto 10, Chapter 45

श्रीशुक उवाच पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तम: । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācapitarāv upalabdhārthauviditvā puruṣottamaḥmā bhūd iti nijāṁ māyāṁtatāna jana-mohinīm

उवाच पितरावेत्य साग्रज: सात्वतर्षभ: । प्रश्रयावनत: प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥

uvāca pitarāv etyasāgrajaḥ sātvatarṣabhaḥpraśrayāvanataḥ prīṇannamba tāteti sādaram

नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि । बाल्यपौगण्डकैशोरा: पुत्राभ्यामभवन्‍क्‍वचित् ॥ ३ ॥

nāsmatto yuvayos tātanityotkaṇṭhitayor apibālya-paugaṇḍa-kaiśorāḥputrābhyām abhavan kvacit

न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके । यां बाला: पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥

na labdho daiva-hatayorvāso nau bhavad-antikeyāṁ bālāḥ pitṛ-geha-sthāvindante lālitā mudam

सर्वार्थसम्भवो देहो जनित: पोषितो यत: । न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्य: शतायुषा ॥ ५ ॥

sarvārtha-sambhavo dehojanitaḥ poṣito yataḥna tayor yāti nirveśaṁpitror martyaḥ śatāyuṣā

यस्तयोरात्मज: कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥

yas tayor ātmajaḥ kalpaātmanā ca dhanena cavṛttiṁ na dadyāt taṁ pretyasva-māṁsaṁ khādayanti hi

मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् । गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृत: ॥ ७ ॥

mātaraṁ pitaraṁ vṛddhaṁbhāryāṁ sādhvīṁ sutam śiśumguruṁ vipraṁ prapannaṁ cakalpo ’bibhrac chvasan-mṛtaḥ

तन्नावकल्पयो: कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसो: । मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतो: ॥ ८ ॥

tan nāv akalpayoḥ kaṁsānnityam udvigna-cetasoḥmogham ete vyatikrāntādivasā vām anarcatoḥ

तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयो: । अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥

tat kṣantum arhathas tātamātar nau para-tantrayoḥakurvator vāṁ śuśrūṣāṁkliṣṭayor durhṛdā bhṛśam

श्रीशुक उवाच इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा । मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥

śrī-śuka uvācaiti māyā-manuṣyasyaharer viśvātmano girāmohitāv aṅkam āropyapariṣvajyāpatur mudam

सिञ्चन्तावश्रुधाराभि: स्‍नेहपाशेन चावृतौ । न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥

siñcantāv aśru-dhārābhiḥsneha-pāśena cāvṛtauna kiñcid ūcatū rājanbāṣpa-kaṇṭhau vimohitau

एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुत: । मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥

evam āśvāsya pitaraubhagavān devakī-sutaḥmātāmahaṁ tūgrasenaṁyadūnām akaron ṇṛpam

आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि । ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥

āha cāsmān mahā-rājaprajāś cājñaptum arhasiyayāti-śāpād yadubhirnāsitavyaṁ nṛpāsane

मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादय: । बलिं हरन्त्यवनता: किमुतान्ये नराधिपा: ॥ १४ ॥

mayi bhṛtya upāsīnebhavato vibudhādayaḥbaliṁ haranty avanatāḥkim utānye narādhipāḥ

सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥

sarvān svān jñati-sambandhāndigbhyaḥ kaṁsa-bhayākulānyadu-vṛṣṇy-andhaka-madhudāśārha-kukurādikān

कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥

kṛṣṇa-saṅkarṣaṇa-bhujairguptā labdha-manorathāḥgṛheṣu remire siddhāḥkṛṣṇa-rāma-gata-jvarāḥ

तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजस: । पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहु: ॥ १९ ॥

tatra pravayaso ’py āsanyuvāno ’ti-balaujasaḥpibanto ’kṣair mukundasyamukhāmbuja-sudhāṁ muhuḥ

अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुत: । सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतु: ॥ २० ॥

atha nandaṁ samasādyabhagavān devakī-sutaḥsaṅkarṣaṇaś ca rājendrapariṣvajyedam ūcatuḥ

पितर्युवाभ्यां स्‍निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् । पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥

pitar yuvābhyāṁ snigdhābhyāṁpoṣitau lālitau bhṛśampitror abhyadhikā prītirātmajeṣv ātmano ’pi hi

स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पै: पोषरक्षणे ॥ २२ ॥

sa pitā sā ca jananīyau puṣṇītāṁ sva-putra-vatśiśūn bandhubhir utsṛṣṭānakalpaiḥ poṣa-rakṣaṇe

यात यूयं व्रजं तात वयं च स्‍नेहदु:खितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥

yāta yūyaṁ vrajaṁn tātavayaṁ ca sneha-duḥkhitānjñātīn vo draṣṭum eṣyāmovidhāya suhṛdāṁ sukham

एवं सान्‍त्‍वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युत: । वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥

evaṁ sāntvayya bhagavānnandaṁ sa-vrajam acyutaḥvāso-’laṅkāra-kupyādyairarhayām āsa sādaram

इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्द: प्रणयविह्वल: । पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥

ity uktas tau pariṣvajyanandaḥ praṇaya-vihvalaḥpūrayann aśrubhir netresaha gopair vrajaṁ yayau

अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयो: समकारयत् । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥

atha śūra-suto rājanputrayoḥ samakārayatpurodhasā brāhmaṇaiś cayathāvad dvija-saṁskṛtim

तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्‍ममाला: स्वलङ्कृता: । स्वलङ्कृतेभ्य: सम्पूज्य सवत्सा: क्षौममालिनी: ॥ २७ ॥

tebhyo ’dād dakṣiṇā gāvorukma-mālāḥ sv-alaṅkṛtāḥsv-alaṅkṛtebhyaḥ sampūjyasa-vatsāḥ kṣauma-mālinīḥ

या: कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामति: । ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृता: ॥ २८ ॥

yāḥ kṛṣṇa-rāma-janmarkṣemano-dattā mahā-matiḥtāś cādadād anusmṛtyakaṁsenādharmato hṛtāḥ

ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ । गर्गाद् यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥

tataś ca labdha-saṁskāraudvijatvaṁ prāpya su-vrataugargād yadu-kulācāryādgāyatraṁ vratam āsthitau

प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥

prabhavau sarva-vidyānāṁsarva-jñau jagad-īśvaraunānya-siddhāmalaṁ jñānaṁgūhamānau narehitaiḥ

यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् । ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवाद‍ृतौ ॥ ३२ ॥

yathopasādya tau dāntaugurau vṛttim aninditāmgrāhayantāv upetau smabhaktyā devam ivādṛtau

तयोर्द्विजवरस्तुष्ट: शुद्धभावानुवृत्तिभि: । प्रोवाच वेदानखिलान्सङ्गोपनिषदो गुरु: ॥ ३३ ॥

tayor dvija-varas tuṣṭaḥśuddha-bhāvānuvṛttibhiḥprovāca vedān akhilānsāṅgopaniṣado guruḥ

सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा । तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्‍‍विधाम् ॥ ३४ ॥

sa-rahasyaṁ dhanur-vedaṁdharmān nyāya-pathāṁs tathātathā cānvīkṣikīṁ vidyāṁrāja-nītiṁ ca ṣaḍ-vidhām

सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्‍ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥

sarvaṁ nara-vara-śreṣṭhausarva-vidyā-pravartakausakṛn nigada-mātreṇatau sañjagṛhatur nṛpa

द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भ‍ुतंसंलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् । सम्मन्‍त्र्य पत्न्‍या स महार्णवे मृतंबालं प्रभासे वरयां बभूव ह ॥ ३७ ॥

dvijas tayos taṁ mahimānam adbhutaṁsaṁlokṣya rājann ati-mānusīṁ matimsammantrya patnyā sa mahārṇave mṛtaṁbālaṁ prabhāse varayāṁ babhūva ha

तथेत्यथारुह्य महारथौ रथंप्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ । वेलामुपव्रज्य निषीदतु: क्षणंसिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयो: ॥ ३८ ॥

tethety athāruhya mahā-rathau rathaṁprabhāsam āsādya duranta-vikramauvelām upavrajya niṣīdatuḥ kṣanaṁsindhur viditvārhanam āharat tayoḥ

तमाह भगवानाशु गुरुपुत्र: प्रदीयताम् । योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥

tam āha bhagavān āśuguru-putraḥ pradīyatāmyo ’sāv iha tvayā grastobālako mahatormiṇā

श्रीसमुद्र उवाच न चाहार्षमहं देव दैत्य: पञ्चजनो महान् । अन्तर्जलचर: कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुर: ॥ ४० ॥

śrī-samudra uvācana cāhārṣam ahaṁ devadaityaḥ pañcajano mahānantar-jala-caraḥ kṛṣṇaśaṅkha-rūpa-dharo ’suraḥ

आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभु: । जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥

āste tenāhṛto nūnaṁtac chrutvā satvaraṁ prabhuḥjalam āviśya taṁ hatvānāpaśyad udare ’rbhakam

तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाच ावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥

tad-aṅga-prabhavaṁ śaṅkhamādāya ratham āgamattataḥ saṁyamanīṁ nāmayamasya dayitāṁ purīm

श्रीभगवानुवाचगुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृत: ॥ ४५ ॥

śrī-bhagavān uvācaguru-putram ihānītaṁnija-karma-nibandhanamānayasva mahā-rājamac-chāsana-puraskṛtaḥ

तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतु: ॥ ४६ ॥

tatheti tenopānītaṁguru-putraṁ yadūttamaudattvā sva-gurave bhūyovṛṇīṣveti tam ūcatuḥ

श्रीगुरुरुवाचसम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भ‍य‍ां गुरुनिष्क्रय: । को नु युष्मद्विधगुरो: कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥

śrī-gurur uvācasamyak sampādito vatsabhavadbhyāṁ guru-niṣkrayaḥko nu yuṣmad-vidha-guroḥkāmānām avaśiṣyate

गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी । छन्दांस्ययातयामानि भवन्‍त्‍विह परत्र च ॥ ४८ ॥

gacchataṁ sva-gṛhaṁ vīraukīrtir vām astu pāvanīchandāṁsy ayāta-yāmānibhavantv iha paratra ca

गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा । आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥

guruṇaivam anujñātaurathenānila-raṁhasāāyātau sva-puraṁ tātaparjanya-ninadena vai

समनन्दन् प्रजा: सर्वा द‍ृष्ट्वा रामजनार्दनौ । अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥

samanandan prajāḥ sarvādṛṣṭvā rāma-janārdanauapaśyantyo bahv ahāninaṣṭa-labdha-dhanā iva