Canto 10, Chapter 46

श्रीशुक उवाच वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयित: सखा । शिष्यो बृहस्पते:साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तम: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācavṛṣṇīnāṁ pravaro mantrīkṛṣṇasya dayitaḥ sakhāśiṣyo bṛhaspateḥ sākṣāduddhavo buddhi-sattamaḥ

तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्व‍‍चित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरि: ॥ २ ॥

tam āha bhagavān preṣṭhaṁbhaktam ekāntinaṁ kvacitgṛhītvā pāṇinā pāṇiṁprapannārti-haro hariḥ

गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय ॥ ३ ॥

gacchoddhava vrajaṁ saumyapitror nau prītim āvahagopīnāṁ mad-viyogādhiṁmat-sandeśair vimocaya

ता मन्मनस्का मत्प्राणा मतर्थे त्यक्तदैहिका: । मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गता: । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम् ॥ ४ ॥

tā man-manaskā mat-prāṇāmat-arthe tyakta-daihikāḥmām eva dayitaṁ preṣṭhamātmānaṁ manasā gatāḥye tyakta-loka-dharmāś camad-arthe tān bibharmy aham

मयि ता: प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्‍त्रिय: । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वला: ॥ ५ ॥

mayi tāḥ preyasāṁ preṣṭhedūra-sthe gokula-striyaḥsmarantyo ’ṅga vimuhyantivirahautkaṇṭhya-vihvalāḥ

धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्राय: प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्ल‍व्यो मे मदात्मिका: ॥ ६ ॥

dhārayanty ati-kṛcchreṇaprāyaḥ prāṇān kathañcanapratyāgamana-sandeśairballavyo me mad-ātmikāḥ

श्रीशुक उवाच इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुराद‍ृत: । आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ ७ ॥

śrī-śuka uvācaity ukta uddhavo rājansandeśaṁ bhartur ādṛtaḥādāya ratham āruhyaprayayau nanda-gokulam

प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान् निम्‍लोचति विभावसौ । छन्नयान: प्रविशतां पशूनां खुररेणुभि: ॥ ८ ॥

prāpto nanda-vrajaṁ śrīmānnimlocati vibhāvasauchanna-yānaḥ praviśatāṁpaśūnāṁ khura-reṇubhiḥ

वासितार्थेऽभियुध्यद्भ‍िर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भ‍िर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्‍न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥

vāsitārthe ’bhiyudhyadbhirnāditaṁ śuśmibhir vṛṣaiḥdhāvantībhiś ca vāsrābhirudho-bhāraiḥ sva-vatsakān

तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्द: प्रीत: परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ १४ ॥

tam āgataṁ samāgamyakṛṣṇasyānucaraṁ priyamnandaḥ prītaḥ pariṣvajyavāsudeva-dhiyārcayat

भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत् पादसंवाहनादिभि: ॥ १५ ॥

bhojitaṁ paramānnenasaṁviṣṭaṁ kaśipau sukhamgata-śramaṁ paryapṛcchatpāda-saṁvāhanādibhiḥ

कच्चिदङ्ग महाभाग सखा न: शूरनन्दन: । आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्त: सुहृद्‍व्रत: ॥ १६ ॥

kaccid aṅga mahā-bhāgasakhā naḥ śūra-nandanaḥāste kuśaly apatyādyairyukto muktaḥ suhṛd-vrataḥ

दिष्‍ट्या कंसो हत: पाप: सानुग: स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि य: सदा ॥ १७ ॥

diṣṭyā kaṁso hataḥ pāpaḥsānugaḥ svena pāpmanāsādhūnāṁ dharma-śīlānāṁyadūnāṁ dveṣṭi yaḥ sadā

अपि स्मरति न: कृष्णो मातरं सुहृद: सखीन् । गोपान् व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम् ॥ १८ ॥

api smarati naḥ kṛṣṇomātaraṁ suhṛdaḥ sakhīngopān vrajaṁ cātma-nāthaṁgāvo vṛndāvanaṁ girim

अप्यायास्यति गोविन्द: स्वजनान्सकृदीक्षितुम् । तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम् ॥ १९ ॥

apy āyāsyati govindaḥsva-janān sakṛd īkṣitumtarhi drakṣyāma tad-vaktraṁsu-nasaṁ su-smitekṣaṇam

दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिता: । दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्य: कृष्णेन सुमहात्मना ॥ २० ॥

dāvāgner vāta-varṣāc cavṛṣa-sarpāc ca rakṣitāḥduratyayebhyo mṛtyubhyaḥkṛṣṇena su-mahātmanā

स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम् । हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा न: शिथिला: क्रिया: ॥ २१ ॥

smaratāṁ kṛṣṇa-vīryāṇilīlāpāṅga-nirīkṣitamhasitaṁ bhāṣitaṁ cāṅgasarvā naḥ śithilāḥ kriyāḥ

सरिच्छैलवनोद्देशान् मुकुन्दपदभूषितान् । आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम् ॥ २२ ॥

saric-chaila-vanoddeśānmukunda-pada-bhūṣitānākrīḍān īkṣyamāṇānāṁmano yāti tad-ātmatām

मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ । सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा ॥ २३ ॥

manye kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ caprāptāv iha surottamausurāṇāṁ mahad-arthāyagargasya vacanaṁ yathā

कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा । अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिप: ॥ २४ ॥

kaṁsaṁ nāgāyuta-prāṇaṁmallau gaja-patiṁ yathāavadhiṣṭāṁ līlayaivapaśūn iva mṛgādhipaḥ

तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् । बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद् गिरिम् ॥ २५ ॥

tāla-trayaṁ mahā-sāraṁdhanur yaṣṭim ivebha-rāṭbabhañjaikena hastenasaptāham adadhād girim

प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादय: । दैत्या: सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥ २६ ॥

pralambo dhenuko ’riṣṭastṛṇāvarto bakādayaḥdaityāḥ surāsura-jitohatā yeneha līlayā

श्रीशुक उवाच इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्द: कृष्णानुरक्तधी: । अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वल: ॥ २७ ॥

śrī-śuka uvācaiti saṁsmṛtya saṁsmṛtyanandaḥ kṛṣṇānurakta-dhīḥaty-utkaṇṭho ’bhavat tūṣṇīṁprema-prasara-vihvalaḥ

यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च । श‍ृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत् स्‍नेहस्‍नुतपयोधरा ॥ २८ ॥

yaśodā varṇyamānāniputrasya caritāni caśṛṇvanty aśrūṇy avāsrākṣītsneha-snuta-payodharā

तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयो: । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा ॥ २९ ॥

tayor itthaṁ bhagavatikṛṣṇe nanda-yaśodayoḥvīkṣyānurāgaṁ paramaṁnandam āhoddhavo mudā

श्रीउद्धव उवाच युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद । नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीद‍ृशी ॥ ३० ॥

śrī-uddhava uvācayuvāṁ ślāghyatamau nūnaṁdehinām iha māna-danārāyaṇe ’khila-gurauyat kṛtā matir īdṛśī

एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनीरामो मुकुन्द: पुरुष: प्रधानम् । अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्यज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ ॥ ३१ ॥

etau hi viśvasya ca bīja-yonīrāmo mukundaḥ puruṣaḥ pradhānamanvīya bhūteṣu vilakṣaṇasyajñānasya ceśāta imau purāṇau

यस्मिन् जन: प्राणवियोगकालेक्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु यातिपरां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौनारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन्किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥

yasmin janaḥ prāṇa-viyoga-kālekṣanaṁ samāveśya mano ’viśuddhamnirhṛtya karmāśayam āśu yātiparāṁ gatiṁ brahma-mayo ’rka-varṇaḥ

आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युत: । प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३४ ॥

āgamiṣyaty adīrgheṇakālena vrajam acyutaḥpriyaṁ vidhāsyate pitrorbhagavān sātvatāṁ patiḥ

हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम् । यदाह व: समागत्य कृष्ण: सत्यं करोति तत् ॥ ३५ ॥

hatvā kaṁsaṁ raṅga-madhyepratīpaṁ sarva-sātvatāmyad āha vaḥ samāgatyakṛṣṇaḥ satyaṁ karoti tat

मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथ: कृष्णमन्तिके । अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि ॥ ३६ ॥

mā khidyataṁ mahā-bhāgaudrakṣyathaḥ kṛṣṇam antikeantar hṛdi sa bhūtānāmāste jyotir ivaidhasi

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिन: । नोत्तमो नाधमो वापि समानस्यासमोऽपि वा ॥ ३७ ॥

na hy asyāsti priyaḥ kaścinnāpriyo vāsty amāninaḥnottamo nādhamo vāpisa-mānasyāsamo ’pi vā

न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादय: । नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च ॥ ३८ ॥

na mātā na pitā tasyana bhāryā na sutādayaḥnātmīyo na paraś cāpina deho janma eva ca

न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु । क्रीडार्थं सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते ॥ ३९ ॥

na cāsya karma vā lokesad-asan-miśra-yoniṣukrīḍārthaṁ so ’pi sādhūnāṁparitrāṇāya kalpate

सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान् । क्रीडन्नतीतोऽपि गुणै: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ ४० ॥

sattvaṁ rajas tama itibhajate nirguṇo guṇānkrīḍann atīto ’pi guṇaiḥsṛjaty avan hanty ajaḥ

यथा भ्रमरिकाद‍ृष्‍ट्या भ्राम्यतीव महीयते । चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृत: ॥ ४१ ॥

yathā bhramarikā-dṛṣṭyābhrāmyatīva mahīyatecitte kartari tatrātmākartevāhaṁ-dhiyā smṛtaḥ

युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान् हरि: । सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वर: ॥ ४२ ॥

yuvayor eva naivāyamātmajo bhagavān hariḥsarveṣām ātmajo hy ātmāpitā mātā sa īśvaraḥ

द‍ृष्टं श्रुतं भूतभवद् भविष्यत्स्थास्‍नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च । विनाच्युताद् वस्तु तरां न वाच्यंस एव सर्वं परमात्मभूत: ॥ ४३ ॥

dṛṣṭaṁ śrutaṁ bhūta-bhavad-bhaviṣyatsthāsnuś cariṣṇur mahad alpakaṁ cavinācyutād vastu tarāṁ na vācyaṁsa eva sarvaṁ paramātma-bhūtaḥ

एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीतानन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् । गोप्य: समुत्थाय निरूप्य दीपान्वास्तून् समभ्यर्च्य दधीन्यमन्थन् ॥ ४४ ॥

evaṁ niśā sā bruvator vyatītānandasya kṛṣṇānucarasya rājangopyaḥ samutthāya nirūpya dīpānvāstūn samabhyarcya daudhīny amanthun

ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजूरज्जूर्विकर्षद्भ‍ुजकङ्कणस्रज: । चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल-त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमानना: ॥ ४५ ॥

tā dīpa-dīptair maṇibhir virejūrajjūr vikarṣad-bhuja-kaṅkaṇa-srajaḥcalan-nitamba-stana-hāra-kuṇḍala-tviṣat-kapolāruṇa-kuṅkumānanāḥ

उद्गायतीनामरविन्दलोचनंव्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद् ध्वनि: । दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितोनिरस्यते येन दिशाममङ्गलम् ॥ ४६ ॥

udgāyatīnām aravinda-locanaṁvrajāṅganānāṁ divam aspṛśad dhvaniḥdadhnaś ca nirmanthana-śabda-miśritonirasyate yena diśām amaṅgalam

भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकस: । द‍ृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन् ॥ ४७ ॥

bhagavaty udite sūryenanda-dvāri vrajaukasaḥdṛṣṭvā rathaṁ śātakaumbhaṁkasyāyam iti cābruvan

अक्रूर आगत: किं वा य: कंसस्यार्थसाधक: । येन नीतो मधुपुरीं कृष्ण: कमललोचन: ॥ ४८ ॥

akrūra āgataḥ kiṁ vāyaḥ kaṁsasyārtha-sādhakaḥyena nīto madhu-purīṁkṛṣṇaḥ kamala-locanaḥ

किं साधयिष्यत्यस्माभिर्भर्तु: प्रीतस्य निष्कृतिम् । तत: स्‍त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात् कृताह्निक: ॥ ४९ ॥

kiṁ sādhayiṣyaty asmābhirbhartuḥ prītasya niṣkṛtimtataḥ strīṇāṁ vadantīnāmuddhavo ’gāt kṛtāhnikaḥ