Canto 10, Chapter 48

श्रीशुक उवाच अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । सैरन्ध्र‍या: कामतप्ताया: प्रियमिच्छन् गृहं ययौ ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaatha vijñāya bhagavānsarvātmā sarva-darśanaḥsairandhryāḥ kāma-taptāyāḥpriyam icchan gṛhaṁ yayau

महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् । मुक्तादामपताकाभिर्वितानशयनासनै: । धूपै: सुरभिभिर्दीपै: स्रग्गन्धैरपि मण्डितम् ॥ २ ॥

mahārhopaskarair āḍhyaṁkāmopāyopabṛṁhitammuktā-dāma-patākābhirvitāna-śayanāsanaiḥdhūpaiḥ surabhibhir dīpaiḥsrag-gandhair api maṇḍitam

गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात्सद्य: समुत्थाय हि जातसम्भ्रमा । यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतंसभाजयामास सदासनादिभि: ॥ ३ ॥

gṛhaṁ tam āyāntam avekṣya sāsanātsadyaḥ samutthāya hi jāta-sambhramāyathopasaṅgamya sakhībhir acyutaṁsabhājayām āsa sad-āsanādibhiḥ

तथोद्धव: साधु तयाभिपूजितोन्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् । कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनंविवेश लोकाचरितान्यनुव्रत: ॥ ४ ॥

tathoddhavaḥ sādhutayābhipūjitonyaṣīdad urvyām abhimṛśya cāsanamkṛṣṇo ’pi tūrṇaṁ śayanaṁ mahā-dhanaṁviveśa lokācaritāny anuvrataḥ

सा मज्जनालेपदुकूलभूषण-स्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभि: । प्रसाधितात्मोपससार माधवंसव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितै: ॥ ५ ॥

sā majjanālepa-dukūla-bhūṣaṇasrag-gandha-tāmbūla-sudhāsavādibhiḥprasādhitātmopasasāra mādhavaṁsa-vrīḍa-līlotsmita-vibhramekṣitaiḥ

आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रियाविशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे । प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामयारेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया ॥ ६ ॥

āhūya kāntāṁ nava-saṅgama-hriyāviśaṅkitāṁ kaṅkaṇa-bhūṣite karepragṛhya śayyām adhiveśya rāmayāreme ’nulepārpaṇa-puṇya-leśayā

सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णो-र्जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती । दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्त-मानन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम् ॥ ७ ॥

sānaṅga-tapta-kucayor urasas tathākṣṇorjighranty ananta-caraṇena rujo mṛjantīdorbhyāṁ stanāntara-gataṁ parirabhya kāntamānanda-mūrtim ajahād ati-dīrgha-tāpam

सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीश्वरम् । अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत ॥ ८ ॥

saivaṁ kaivalya-nāthaṁ taṁprāpya duṣprāpyam īśvaramaṅga-rāgārpaṇenāhodurbhagedam ayācata

सहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया । रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण ॥ ९ ॥

sahoṣyatām iha preṣṭhadināni katicin mayāramasva notsahe tyaktuṁsaṅgaṁ te ’mburuhekṣaṇa

तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानद: । सहोद्धवेन सर्वेश: स्वधामागमद् ऋद्धिमत् ॥ १० ॥

tasyai kāma-varaṁ dattvāmānayitvā ca māna-daḥsahoddhavena sarveśaḥsva-dhāmāgamad ṛddhimat

दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनोग्राह्यमसत्त्वात् कुमनीष्यसौ ॥ ११ ॥

durārdhyaṁ samārādhyaviṣṇuṁ sarveśvareśvaramyo vṛṇīte mano-grāhyamasattvāt kumanīṣy asau

अक्रूरभवनं कृष्ण: सहरामोद्धव: प्रभु: । किञ्चिच्चिकीर्षयन् प्रागादक्रूरप्रीयकाम्यया ॥ १२ ॥

akrūra-bhavanaṁ kṛṣṇaḥsaha-rāmoddhavaḥ prabhuḥkiñcic cikīrṣayan prāgādakrūra-priya-kāmyayā

स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥

sa tān nara-vara-śreṣṭhānārād vīkṣya sva-bāndhavānpratyutthāya pramuditaḥpariṣvajyābhinandya ca

पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥

pādāvanejanīr āpodhārayan śirasā nṛpaarhaṇenāmbarair divyairgandha-srag-bhūṣaṇottamaiḥ

दिष्‍ट्या पापो हत: कंस: सानुगो वामिदं कुलम् । भवद्भ‍य‍ामुद्‍धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच्च समेधितम् ॥ १७ ॥

diṣṭyā pāpo hataḥ kaṁsaḥsānugo vām idaṁ kulambhavadbhyām uddhṛtaṁ kṛcchrāddurantāc ca samedhitam

युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ । भवद्भ‍य‍ां न विना किञ्चित्परमस्ति न चापरम् ॥ १८ ॥

yuvāṁ pradhāna-puruṣaujagad-dhetū jagan-mayaubhavadbhyāṁ na vinā kiñcitparam asti na cāparam

आत्मसृष्टमिदं विश्वमन्वाविश्य स्वशक्तिभि: । ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम् ॥ १९ ॥

ātma-sṛṣṭam idaṁ viśvamanvāviśya sva-śaktibhiḥīyate bahudhā brahmanśruta-pratyakṣa-gocaram

यथा हि भूतेषु चराचरेषुमह्यादयो योनिषु भान्ति नाना । एवं भवान् केवल आत्मयोनि-ष्वात्मात्मतन्त्रो बहुधा विभाति ॥ २० ॥

yathā hi bhūteṣu carācareṣumahy-ādayo yoniṣu bhānti nānāevaṁ bhavān kevala ātma-yoniṣvātmātma-tantro bahudhā vibhāti

सृजस्यथो लुम्पसि पासि विश्वंरजस्तम:सत्त्वगुणै: स्वशक्तिभि: । न बध्यसे तद्गुणकर्मभिर्वाज्ञानात्मनस्ते क्व‍ च बन्धहेतु: ॥ २१ ॥

sṛjasy atho lumpasi pāsi viśvaṁrajas-tamaḥ-sattva-guṇaiḥ sva-śaktibhiḥna badhyase tad-guṇa-karmabhir vājñānātmanas te kva ca bandha-hetuḥ

देहाद्युपाधेरनिरूपितत्वाद्भवो न साक्षान्न भिदात्मन: स्यात् । अतो न बन्धस्तव नैव मोक्ष:स्यातां निकामस्त्वयि नोऽविवेक: ॥ २२ ॥

dehādy-upādher anirūpitatvādbhavo na sākṣān na bhidātmanaḥ syātato na bandhas tava naiva mokṣaḥsyātām nikāmas tvayi no ’vivekaḥ

त्वयोदितोऽयं जगतो हिताययदा यदा वेदपथ: पुराण: । बाध्येत पाषण्डपथैरसद्भ‍ि-स्तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभर्ति ॥ २३ ॥

tvayodito ’yaṁ jagato hitāyayadā yadā veda-pathaḥ purāṇaḥbādhyeta pāṣaṇḍa-pathair asadbhistadā bhavān sattva-guṇaṁ bibharti

स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्ण:स्वांशेन भारमपनेतुमिहासि भूमे: । अक्षौहिणीशतवधेन सुरेतरांश-राज्ञाममुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन् ॥ २४ ॥

sa tvam prabho ’dya vasudeva-gṛhe ’vatīrṇaḥsvāṁśena bhāram apanetum ihāsi bhūmeḥakṣauhiṇī-śata-vadhena suretarāṁśa-rājñām amuṣya ca kulasya yaśo vitanvan

अद्येश नो वसतय: खलु भूरिभागाय: सर्वदेवपितृभूतनृदेवमूर्ति: । यत्पादशौचसलिलं त्रिजगत् पुनातिस त्वं जगद्गुरुरधोक्षज या: प्रविष्ट: ॥ २५ ॥

adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūri-bhāgāyaḥ sarva-deva-pitṛ-bhūta-nṛ-deva-mūrtiḥyat-pāda-śauca-salilaṁ tri-jagat punātisa tvaṁ jagad-gurur adhokṣaja yāḥ praviṣṭaḥ

क: पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद्भक्तप्रियाद‍ृतगिर: सुहृद: कृतज्ञात् । सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामा-नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य ॥ २६ ॥

kaḥ paṇḍitas tvad aparaṁ śaraṇaṁ samīyādbhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛta-jñātsarvān dadāti suhṛdo bhajato ’bhikāmānātmānam apy upacayāpacayau na yasya

दिष्‍ट्या जनार्दन भवानिह न: प्रतीतोयोगेश्वरैरपि दुरापगति: सुरेशै: । छिन्ध्याशु न: सुतकलत्रधनाप्तगेह-देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम् ॥ २७ ॥

diṣṭyā janārdana bhavān iha naḥ pratītoyogeśvarair api durāpa-gatiḥ sureśaiḥchindhy āśu naḥ suta-kalatra-dhanāpta-geha-dehādi-moha-raśanāṁ bhavadīya-māyām

इत्यर्चित: संस्तुतश्च भक्तेन भगवान् हरि: । अक्रूरं सस्मितं प्राह गीर्भि: सम्मोहयन्निव ॥ २८ ॥

ity arcitaḥ saṁstutaś cabhaktena bhagavān hariḥakrūraṁ sa-smitaṁ prāhagīrbhiḥ sammohayann iva

श्रीभगवानुवाचत्वं नो गुरु: पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा । वयं तु रक्ष्या: पोष्याश्च अनुकम्प्या: प्रजा हि व: ॥ २९ ॥

śrī-bhagavān uvācatvaṁ no guruḥ pitṛvyaś caślāghyo bandhuś ca nityadāvayaṁ tu rakṣyāḥ poṣyāś caanukampyāḥ prajā hi vaḥ

भवद्विधा महाभागा निषेव्या अर्हसत्तमा: । श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवा: स्वार्था न साधव: ॥ ३० ॥

bhavad-vidhā mahā-bhāgāniṣevyā arha-sattamāḥśreyas-kāmair nṛbhir nityaṁdevāḥ svārthā na sādhavaḥ

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ३१ ॥

na hy am-mayāni tīrthānina devā mṛc-chilā-mayāḥte punanty uru-kālenadarśanād eva sādhavaḥ

स भवान् सुहृदां वै न: श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया । जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम् ॥ ३२ ॥

sa bhavān suhṛdāṁ vai naḥśreyān śreyaś-cikīrṣayājijñāsārthaṁ pāṇḍavānāṁgacchasva tvaṁ gajāhvayam

पितर्युपरते बाला: सह मात्रा सुदु:खिता: । आनीता: स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम ॥ ३३ ॥

pitary uparate bālāḥsaha mātrā su-duḥkhitāḥānītāḥ sva-puraṁ rājñāvasanta iti śuśruma

तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधी: । समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धद‍ृक् ॥ ३४ ॥

teṣu rājāmbikā-putrobhrātṛ-putreṣu dīna-dhīḥsamo na vartate nūnaṁduṣputra-vaśa-go ’ndha-dṛk

गच्छ जानीहि तद् वृत्तमधुना साध्वसाधु वा । विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥ ३५ ॥

gaccha jānīhi tad-vṛttamadhunā sādhv asādhu vāvijñāya tad vidhāsyāmoyathā śaṁ suhṛdāṁ bhavet

इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वर: । सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै तत: स्वभवनं ययौ ॥ ३६ ॥

ity akrūraṁ samādiśyabhagavān harir īśvaraḥsaṅkarṣaṇoddhavābhyāṁ vaitataḥ sva-bhavanaṁ yayau