Canto 10, Chapter 49

श्रीशुक उवाच स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् । ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १ ॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् । कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान् ॥ २ ॥

śrī-śuka uvācasa gatvā hāstinapuraṁpauravendra-yaśo-’ṅkitamdadarśa tatrāmbikeyaṁsa-bhīṣmaṁ viduraṁ pṛthām

यथावदुपसङ्गम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुत: । सम्पृष्टस्तै: सुहृद्वार्तां स्वयं चापृच्छदव्ययम् ॥ ३ ॥

yathāvad upasaṅgamyabandhubhir gāndinī-sutaḥsampṛṣṭas taiḥ suhṛd-vārtāṁsvayaṁ cāpṛcchad avyayam

उवास कतिचिन्मासान् राज्ञो वृत्तविवित्सया । दुष्प्रजस्याल्पसारस्य खलच्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥

uvāsa katicin māsānrājño vṛtta-vivitsayāduṣprajasyālpa-sārasyakhala-cchandānuvartinaḥ

तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् । प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भ‍िश्चिकीर्षितम् ॥ ५ ॥ कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् । आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥ ६ ॥

teja ojo balaṁ vīryaṁpraśrayādīṁś ca sad-guṇānprajānurāgaṁ pārtheṣuna sahadbhiś cikīṛṣitam

पृथा तु भ्रातरं प्राप्तमक्रूरमुपसृत्य तम् । उवाच जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्रुकलेक्षणा ॥ ७ ॥

pṛthā tu bhrātaraṁ prāptamakrūram upasṛtya tamuvāca janma-nilayaṁsmaranty aśru-kalekṣaṇā

अपि स्मरन्ति न: सौम्य पितरौ भ्रातरश्च मे । भगिन्यौ भ्रातृपुत्राश्च जामय: सख्य एव च ॥ ८ ॥

api smaranti naḥ saumyapitarau bhrātaraś ca mebhaginyau bhrātṛ-putrāś cajāmayaḥ sakhya eva ca

भ्रात्रेयो भगवान् कृष्ण: शरण्यो भक्तवत्सल: । पैतृष्वस्रेयान् स्मरति रामश्चाम्बुरुहेक्षण: ॥ ९ ॥

bhrātreyo bhagavān kṛṣṇaḥśaraṇyo bhakta-vatsalaḥpaitṛ-ṣvasreyān smaratirāmaś cāmburuhekṣaṇaḥ

सपत्नमध्ये शोचन्तीं वृकानां हरिणीमिव । सान्‍त्‍वयिष्यति मां वाक्यै: पितृहीनांश्च बालकान् ॥ १० ॥

sapatna-madhye śocantīṁvṛkānāṁ hariṇīm ivasāntvayiṣyati māṁ vākyaiḥpitṛ-hīnāṁś ca bālakān

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन । प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम् ॥ ११ ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yoginviśvātman viśva-bhāvanaprapannāṁ pāhi govindaśiśubhiś cāvasīdatīm

नान्यत्तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् । बिभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापवर्गिकात् ॥ १२ ॥

nānyat tava padāmbhojātpaśyāmi śaraṇaṁ nṛṇāmbibhyatāṁ mṛtyu-saṁsārādīsvarasyāpavargikāt

नम: कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने । योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता ॥ १३ ॥

namaḥ kṛṣṇāya śuddhāyabrahmaṇe paramātmaneyogeśvarāya yogāyatvām ahaṁ śaraṇaṁ gatā

श्रीशुक उवाच इत्यनुस्मृत्य स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरम् । प्रारुदद् दु:खिता राजन् भवतां प्रपितामही ॥ १४ ॥

śrī-śuka uvācaity anusmṛtya sva-janaṁkṛṣṇaṁ ca jagad-īśvaramprārudad duḥkhitā rājanbhavatāṁ prapitāmahī

समदु:खसुखोऽक्रूरो विदुरश्च महायशा: । सान्‍त्‍वयामासतु: कुन्तीं तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभि: ॥ १५ ॥

sama-duḥkha-sukho ’krūroviduraś ca mahā-yaśāḥsāntvayām āsatuḥ kuntīṁtat-putrotpatti-hetubhiḥ

यास्यन् राजानमभ्येत्य विषमं पुत्रलालसम् । अवदत् सुहृदां मध्ये बन्धुभि: सौहृदोदितम् ॥ १६ ॥

yāsyan rājānam abhyetyaviṣamaṁ putra-lālasamavadat suhṛdāṁ madhyebandhubhiḥ sauhṛdoditam

अक्रूर उवाच भो भो वैचित्रवीर्य त्वं कुरूणां कीर्तिवर्धन । भ्रातर्युपरते पाण्डावधुनासनमास्थित: ॥ १७ ॥

akrūra uvācabho bho vaicitravīrya tvaṁkurūṇāṁ kīrti-vardhanabhrātary uparate pāṇḍāvadhunāsanam āsthitaḥ

धर्मेण पालयन्नुर्वीं प्रजा: शीलेन रञ्जयन् । वर्तमान: सम: स्वेषु श्रेय: कीर्तिमवाप्स्यसि ॥ १८ ॥

dharmeṇa pālayann urvīṁprajāḥ śīlena rañjayanvartamānaḥ samaḥ sveṣuśreyaḥ kīrtim avāpsyasi

अन्यथा त्वाचरँल्ल‍ोके गर्हितो यास्यसे तम: । तस्मात् समत्वे वर्तस्व पाण्डवेष्वात्मजेषु च ॥ १९ ॥

anyathā tv ācaraḻ lokegarhito yāsyase tamaḥtasmāt samatve vartasvapāṇḍaveṣv ātmajeṣu ca

नेह चात्यन्तसंवास: कस्यचित् केनचित् सह । राजन् स्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभि: ॥ २० ॥

neha cātyanta-saṁvāsaḥkasyacit kenacit saharājan svenāpi dehenakim u jāyātmajādibhiḥ

एक: प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ २१ ॥

ekaḥ prasūyate jantureka eva pralīyateeko ’nubhuṅkte sukṛtameka eva ca duṣkṛtam

अधर्मोपचितं वित्तं हरन्त्यन्येऽल्पमेधस: । सम्भोजनीयापदेशैर्जलानीव जलौकस: ॥ २२ ॥

adharmopacitaṁ vittaṁharanty anye ’lpa-medhasaḥsambhojanīyāpadeśairjalānīva jalaukasaḥ

पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्ध्या तमपण्डितम् । तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा राय: सुतादय: ॥ २३ ॥

puṣṇāti yān adharmeṇasva-buddhyā tam apaṇḍitamte ’kṛtārthaṁ prahiṇvantiprāṇā rāyaḥ sutādayaḥ

स्वयं किल्बिषमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविद: । असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तम: ॥ २४ ॥

svayaṁ kilbiṣam ādāyatais tyakto nārtha-kovidaḥasiddhārtho viśaty andhaṁsva-dharma-vimukhas tamaḥ

तस्माल्ल‍ोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् । वीक्ष्यायम्यात्मनात्मानं सम: शान्तो भव प्रभो ॥ २५ ॥

tasmāl lokam imaṁ rājansvapna-māyā-manorathamvīkṣyāyamyātmanātmānaṁsamaḥ śānto bhava prabho

धृतराष्ट्र उवाच यथा वदति कल्याणीं वाचं दानपते भवान् । तथानया न तृप्यामि मर्त्य: प्राप्य यथामृतम् ॥ २६ ॥

dhṛtarāṣṭra uvācayathā vadati kalyāṇīṁvācaṁ dāna-pate bhavāntathānayā na tṛpyāmimartyaḥ prāpya yathāmṛtam

तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले । पुत्रानुरागविषमे विद्युत् सौदामनी यथा ॥ २७ ॥

tathāpi sūnṛtā saumyahṛdi na sthīyate caleputrānurāga-viṣamevidyut saudāmanī yathā

ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् । भूमेर्भारावताराय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ २८ ॥

īśvarasya vidhiṁ ko nuvidhunoty anyathā pumānbhūmer bhārāvatārāyayo ’vatīrṇo yadoḥ kule

यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदंसृष्ट्वा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्ट: । तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्र-संसारचक्रगतये परमेश्वराय ॥ २९ ॥

yo durvimarśa-pathayā nija-māyayedaṁsṛṣṭvā guṇān vibhajate tad-anupraviṣṭaḥtasmai namo duravabodha-vihāra-tantra-saṁsāra-cakra-gataye parameśvarāya

श्रीशुक उवाच इत्यभिप्रेत्य नृपतेरभिप्रायं स यादव: । सुहृद्भ‍ि: समनुज्ञात: पुनर्यदुपुरीमगात् ॥ ३० ॥

śrī-śuka uvācaity abhipretya nṛpaterabhiprāyaṁ sa yādavaḥsuhṛdbhiḥ samanujñātaḥpunar yadu-purīm agāt

शशंस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रविचेष्टितम् । पाण्डवान् प्रति कौरव्य यदर्थं प्रेषित: स्वयम् ॥ ३१ ॥

śaśaṁsa rāma-kṛṣṇābhyāṁdhṛtarāṣṭra-viceṣṭitampāṇdavān prati kauravyayad-arthaṁ preṣitaḥ svayam