Canto 10, Chapter 51

श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्‍भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्‍मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥

śrī-śuka uvācataṁ vilokya viniṣkrāntamujjihānam ivoḍupamdarśanīyatamaṁ śyāmaṁpīta-kauśeya-vāsasam

हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥

hasta-prāptam ivātmānaṁharīṇā sa pade padenīto darśayatā dūraṁyavaneśo ’dri-kandaram

पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥

palāyanaṁ yadu-kulejātasya tava nocitamiti kṣipann anugatonainaṁ prāpāhatāśubhaḥ

एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं दद‍ृशे नरम् ॥ ९ ॥

evaṁ kṣipto ’pi bhagavānprāviśad giri-kandaramso ’pi praviṣṭas tatrānyaṁśayānaṁ dadṛśe naram

नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥

nanv asau dūram ānīyaśete mām iha sādhu-vatiti matvācyutaṁ mūḍhastaṁ padā samatāḍayat

स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥

sa utthāya ciraṁ suptaḥśanair unmīlya locanediśo vilokayan pārśvetam adrākṣīd avasthitam

स तावत्तस्य रुष्टस्य द‍ृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥

sa tāvat tasya ruṣṭasyadṛṣṭi-pātena bhāratadeha-jenāgninā dagdhobhasma-sād abhavat kṣaṇāt

श्रीराजोवाचको नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥

śrī-rājovācako nāma sa pumān brahmankasya kiṁ-vīrya eva cakasmād guhāṁ gataḥ śiṣyekiṁ-tejo yavanārdanaḥ

श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥

śrī-śuka uvācasa ikṣvāku-kule jātomāndhātṛ-tanayo mahānmucukunda iti khyātobrahmaṇyaḥ satya-saṅgaraḥ

स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥

sa yācitaḥ sura-gaṇairindrādyair ātma-rakṣaṇeasurebhyaḥ paritrastaistad-rakṣāṁ so ’karoc ciram

लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥

labdhvā guhaṁ te svaḥ-pālaṁmucukundam athābruvanrājan viramatāṁ kṛcchrādbhavān naḥ paripālanāt

नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥

nara-lokaṁ parityajyarājyaṁ nihata-kaṇṭakamasmān pālayato vīrakāmās te sarva ujjhitāḥ

सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥

sutā mahiṣyo bhavatojñātayo ’mātya-mantrinaḥprajāś ca tulya-kālīnānādhunā santi kālitāḥ

कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥

kālo balīyān balināṁbhagavān īśvaro ’vyayaḥprajāḥ kālayate krīḍanpaśu-pālo yathā paśūn

वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥

varaṁ vṛṇīṣva bhadraṁ teṛte kaivalyam adya naḥeka eveśvaras tasyabhagavān viṣṇur avyayaḥ

एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥

evam uktaḥ sa vai devānabhivandya mahā-yaśāḥaśayiṣṭa guhā-viṣṭonidrayā deva-dattayā

यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥

yavane bhasma-sān nītebhagavān sātvatarṣabhaḥātmānaṁ darśayām āsamucukundāya dhīmate

तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥

tam ālokya ghana-śyāmaṁpīta-kauśeya-vāsasamśrīvatsa-vakṣasaṁ bhrājatkaustubhena virājitam

श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्‍भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥

śrī-mucukunda uvācako bhavān iha samprāptovipine giri-gahvarepadbhyāṁ padma-palāśābhyāṁvicarasy uru-kaṇṭake

किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥

kiṁ svit tejasvināṁ tejobhagavān vā vibhāvasuḥsūryaḥ somo mahendro vāloka-pālo paro ’pi vā

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥

manye tvāṁ deva-devānāṁtrayāṇāṁ puruṣarṣabhamyad bādhase guhā-dhvāntaṁpradīpaḥ prabhayā yathā

शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥

śuśrūṣatām avyalīkamasmākaṁ nara-puṅgavasva-janma karma gotraṁ vākathyatāṁ yadi rocate

वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥

vayaṁ tu puruṣa-vyāghraaikṣvākāḥ kṣatra-bandhavaḥmucukunda iti proktoyauvanāśvātmajaḥ prabho

चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥

cira-prajāgara-śrāntonidrayāpahatendriyaḥśaye ’smin vijane kāmaṁkenāpy utthāpito ’dhunā

सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥

so ’pi bhasmī-kṛto nūnamātmīyenaiva pāpmanāanantaraṁ bhavān śrīmāḻlakṣito ’mitra-śāsanaḥ

तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥

tejasā te ’viṣahyeṇabhūri draṣṭuṁ na śaknumaḥhataujasā mahā-bhāgamānanīyo ’si dehinām

एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥

evaṁ sambhāṣito rājñābhagavān bhūta-bhāvanaḥpratyāha prahasan vāṇyāmegha-nāda-gabhīrayā

श्रीभगवानुवाचजन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥

śrī-bhagavān uvācajanma-karmābhidhānānisanti me ’ṅga sahasraśaḥna śakyante ’nusaṅkhyātumanantatvān mayāpi hi

क्व‍‍चिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥

kvacid rajāṁsi vimamepārthivāny uru-janmabhiḥguṇa-karmābhidhānānina me janmāni karhicit

कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥

kāla-trayopapannānijanma-karmāṇi me nṛpaanukramanto naivāntaṁgacchanti paramarṣayaḥ

तथाप्यद्यतनान्यङ्ग श‍ृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥

tathāpy adyatanāny aṅgaśṛnuṣva gadato mamavijñāpito viriñcenapurāhaṁ dharma-guptaye

कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्‌‌द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥

kālanemir hataḥ kaṁsaḥpralambādyāś ca sad-dviṣaḥayaṁ ca yavano dagdhorājaṁs te tigma-cakṣuṣā

सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥

so ’haṁ tavānugrahārthaṁguhām etām upāgataḥprārthitaḥ pracuraṁ pūrvaṁtvayāhaṁ bhakta-vatsalaḥ

वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥

varān vṛṇīṣva rājarṣesarvān kāmān dadāmi temāṁ prasanno janaḥ kaścinna bhūyo ’rhati śocitum

श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥

śrī-śuka uvācaity uktas taṁ praṇamyāhamucukundo mudānvitaḥjñātvā nārāyaṇaṁ devaṁgarga-vākyam anusmaran

श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश माययात्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थद‍ृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जतेगृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥

śrī-mucukunda uvācavimohito ’yaṁ jana īśa māyayātvadīyayā tvāṁ na bhajaty anartha-dṛksukhāya duḥkha-prabhaveṣu sajjategṛheṣu yoṣit puruṣaś ca vañcitaḥ

लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषंकथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति-र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥

labdhvā jano durlabham atra mānuṣaṁkathañcid avyaṅgam ayatnato ’naghapādāravindaṁ na bhajaty asan-matirgṛhāndha-kūpe patito yathā paśuḥ

ममैष कालोऽजित निष्फलो गतोराज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू-ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥

mamaiṣa kālo ’jita niṣphalo gatorājya-śriyonnaddha-madasya bhū-pateḥmartyātma-buddheḥ suta-dāra-kośa-bhūṣvāsajjamānasya duranta-cintayā

कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभेनिरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै-र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥

kalevare ’smin ghaṭa-kuḍya-sannibhenirūḍha-māno nara-deva ity ahamvṛto rathebhāśva-padāty-anīkapairgāṁ paryaṭaṁs tvāgaṇayan su-durmadaḥ

प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तयाप्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसेक्षुल्ल‍ेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥

pramattam uccair itikṛtya-cintayāpravṛddha-lobhaṁ viṣayeṣu lālasamtvam apramattaḥ sahasābhipadyasekṣul-lelihāno ’hir ivākhum antakaḥ

पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन्मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन तेकलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥

purā rathair hema-pariṣkṛtaiś caranmataṁ-gajair vā nara-deva-saṁjñitaḥsa eva kālena duratyayena tekalevaro viṭ-kṛmi-bhasma-saṁjñitaḥ

निर्जित्य दिक्‌च‌क्रमभूतविग्रहोवरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितांक्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥

nirjitya dik-cakram abhūta-vigrahovarāsana-sthaḥ sama-rāja-vanditaḥgṛheṣu maithunya-sukheṣu yoṣitāṁkrīḍā-mṛgaḥ pūruṣa īśa nīyate

करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितोनिवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडितिप्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥

karoti karmāṇi tapaḥ-suniṣṭhitonivṛtta-bhogas tad-apekṣayādadatpunaś ca bhūyāsam ahaṁ sva-rāḍ itipravṛddha-tarṣo na sukhāya kalpate

भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे-ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौपरावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥

bhavāpavargo bhramato yadā bhavejjanasya tarhy acyuta sat-samāgamaḥsat-saṅgamo yarhi tadaiva sad-gatauparāvareśe tvayi jāyate matiḥ

मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतोराज्यानुबन्धापगमो यद‍ृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्ययावनं विविक्षद्भ‍िरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥

manye mamānugraha īśa te kṛtorājyānubandhāpagamo yadṛcchayāyaḥ prārthyate sādhubhir eka-caryayāvanaṁ vivikṣadbhir akhaṇḍa-bhūmi-paiḥ

न कामयेऽन्यं तव पादसेवना-दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरेवृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥

na kāmaye ’nyaṁ tava pāda-sevanādakiñcana-prārthyatamād varaṁ vibhoārādhya kas tvāṁ hy apavarga-daṁ harevṛṇīta āryo varam ātma-bandhanam

तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतोरजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परंत्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥

tasmād visṛjyāśiṣa īśa sarvatorajas-tamaḥ-sattva-guṇānubandhanāḥnirañjanaṁ nirguṇam advayaṁ paraṁtvāṁ jñāpti-mātraṁ puruṣaṁ vrajāmy aham

चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै-रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म-नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥

ciram iha vṛjinārtas tapyamāno ’nutāpairavitṛṣa-ṣaḍ-amitro ’labdha-śāntiḥ kathañcitśaraṇa-da samupetas tvat-padābjaṁ parātmanabhayam ṛtam aśokaṁ pāhi māpannam īśa

श्रीभगवानुवाचसार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥

śrī-bhagavān uvācasārvabhauma mahā-rājamatis te vimalorjitāvaraiḥ pralobhitasyāpina kāmair vihatā yataḥ

प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्व‍‍चित् ॥ ५९ ॥

pralobhito varair yat tvamapramādāya viddhi tatna dhīr ekānta-bhaktānāmāśīrbhir bhidyate kvacit

युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् द‍ृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥

yuñjānānām abhaktānāṁprāṇāyāmādibhir manaḥakṣīṇa-vāsanaṁ rājandṛśyate punar utthitam

विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥

vicarasva mahīṁ kāmaṁmayy āveśita-mānasaḥastv evaṁ nityadā tubhyaṁbhaktir mayy anapāyinī

क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥

kṣātra-dharma-sthito jantūnnyavadhīr mṛgayādibhiḥsamāhitas tat tapasājahy aghaṁ mad-upāśritaḥ

जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥

janmany anantare rājansarva-bhūta-suhṛttamaḥbhūtvā dvija-varas tvaṁ vaimām upaiṣyasi kevalam