Canto 10, Chapter 52

श्रीशुक उवाच इत्थं सोऽनग्रहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दन: । तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaitthaṁ so ’nagrahīto ’ngakṛṣṇenekṣvāku nandanaḥtaṁ parikramya sannamyaniścakrāma guhā-mukhāt

संवीक्ष्य क्षुल्ल‍कान् मर्त्यान् पशून्वीरुद्वनस्पतीन् । मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २ ॥

saṁvīkṣya kṣullakān martyānpaśūn vīrud-vanaspatīnmatvā kali-yugaṁ prāptaṁjagāma diśam uttarām

तप:श्रद्धायुतो धीरो नि:सङ्गो मुक्तसंशय: । समाधाय मन: कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥ ३ ॥

tapaḥ-śraddhā-yuto dhīroniḥsaṅgo mukta-saṁśayaḥsamādhāya manaḥ kṛṣṇeprāviśad gandhamādanam

बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसह: शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥ ४ ॥

badary-āśramam āsādyanara-nārāyaṇālayamsarva-dvandva-sahaḥ śāntastapasārādhayad dharim

भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्‍लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥ ५ ॥

bhagavān punar āvrajyapurīṁ yavana-veṣṭitāmhatvā mleccha-balaṁ ninyetadīyaṁ dvārakāṁ dhanam

नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितै: । आजगाम जरासन्धस्‍त्रयोविंशत्यनीकप: ॥ ६ ॥

nīyamāne dhane gobhirnṛbhiś cācyuta-coditaiḥājagāma jarāsandhastrayo-viṁśaty-anīka-paḥ

विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम् ॥ ७ ॥

vilokya vega-rabhasaṁripu-sainyasya mādhavaumanuṣya-ceṣṭām āpannaurājan dudruvatur drutam

विहाय वित्तं प्रचुरमभीतौ भीरुभीतवत् । पद्‍भ्यां पद्मपलाशाभ्यां चेलतुर्बहुयोजनम् ॥ ८ ॥

vihāya vittaṁ pracuramabhītau bhīru-bhīta-vatpadbhyāṁ palāśābhyāṁcelatur bahu-yojanam

पलायमानौ तौ द‍ृष्ट्वा मागध: प्रहसन्बली । अन्वधावद् रथानीकैरीशयोरप्रमाणवित् ॥ ९ ॥

palāyamānau tau dṛṣṭvāmāgadhaḥ prahasan balīanvadhāvad rathānīkairīśayor apramāṇa-vit

प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गमारुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति ॥ १० ॥

pradrutya dūraṁ saṁśrāntautuṅgam āruhatāṁ girimpravarṣaṇākhyaṁ bhagavānnityadā yatra varṣati

गिरौ निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिमेधोभि: समन्तादग्निमुत्सृजन् ॥ ११ ॥

girau nilīnāv ājñāyanādhigamya padaṁ nṛpadadāha girim edhobhiḥsamantād agnim utsṛjan

तत उत्पत्य तरसा दह्यमानतटादुभौ । दशैकयोजनात्तुङ्गान्निपेततुरधो भुवि ॥ १२ ॥

tata utpatya tarasādahyamāna-taṭād ubhaudaśaika-yojanāt tuṅgānnipetatur adho bhuvi

अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । स्वपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप ॥ १३ ॥

alakṣyamāṇau ripuṇāsānugena yadūttamausva-puraṁ punar āyātausamudra-parikhāṁ nṛpa

सोऽपि दग्धाविति मृषा मन्वानो बलकेशवौ । बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययौ ॥ १४ ॥

so ’pi dagdhāv iti mṛṣāmanvāno bala-keśavaubalam ākṛṣya su-mahanmagadhān māgadho yayau

आनर्ताधिपति: श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् । ब्रह्मणा चोदित: प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥ १५ ॥

ānartādhipatiḥ śrīmānraivato raivatīṁ sutāmbrahmaṇā coditaḥ prādādbalāyeti puroditam

भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥

bhagavān api govindaupayeme kurūdvahavaidarbhīṁ bhīṣmaka-sutāṁśriyo mātrāṁ svayaṁvare

श्रीराजोवाचभगवान् भीष्मकसुतां रुक्‍मिणीं रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥ १८ ॥

śrī-rājovācabhagavān bhīṣmaka-sutāṁrukmiṇīṁ rucirānanāmrākṣasena vidhānenaupayema iti śrutam

भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजस: । यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९ ॥

bhagavan śrotum icchāmikṛṣṇasyāmita-tejasaḥyathā māgadha-śālvādīnjitvā kanyām upāharat

ब्रह्मन् कृष्णकथा: पुण्या माध्वीर्लोकमलापहा: । को नु तृप्येत श‍ृण्वान: श्रुतज्ञो नित्यनूतना: ॥ २० ॥

brahman kṛṣṇa-kathāḥ puṇyāmādhvīr loka-malāpahāḥko nu tṛpyeta śṛṇvānaḥśruta-jño nitya-nūtanāḥ

श्रीबादरायणिरुवाचराजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन् पुत्रा: कन्यैका च वरानना ॥ २१ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācarājāsīd bhīṣmako nāmavidarbhādhipatir mahāntasya pancābhavan putrāḥkanyaikā ca varānanā

रुक्‍म्यग्रजो रुक्‍मरथो रुक्‍मबाहुरनन्तर: । रुक्‍मकेशो रुक्‍ममाली रुक्‍मिण्येषा स्वसा सती ॥ २२ ॥

rukmy agrajo rukmarathorukmabāhur anantaraḥrukmakeśo rukmamālīrukmiṇy eṣā svasā satī

सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रिय: । गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सद‍ृशं पतिम् ॥ २३ ॥

sopaśrutya mukundasyarūpa-vīrya-guṇa-śriyaḥgṛhāgatair gīyamānāstaṁ mene sadṛśaṁ patim

तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् । कृष्णश्च सद‍ृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे ॥ २४ ॥

tāṁ buddhi-lakṣaṇaudārya-rūpa-śīla-guṇāśrayāmkṛṣṇaś ca sadṛśīṁ bhāryāṁsamudvoḍhuṁ mano dadhe

बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्णद्विड् रुक्‍मी चैद्यममन्यत ॥ २५ ॥

bandhūnām icchatāṁ dātuṁkṛṣṇāya bhaginīṁ nṛpatato nivārya kṛṣṇa-dviḍrukmī caidyam amanyata

तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद्‌द्रुतम् ॥ २६ ॥

tad avetyāsitāpāṅgīvaidarbhī durmanā bhṛśamvicintyāptaṁ dvijaṁ kañcitkṛṣṇāya prāhiṇod drutam

द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारै: प्रवेशित: । अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥

dvārakāṁ sa samabhyetyapratīhāraiḥ praveśitaḥapaśyad ādyaṁ puruṣamāsīnaṁ kāñcanāsane

द‍ृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् । उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकस: ॥ २८ ॥

dṛṣṭvā brahmaṇya-devas tamavaruhya nijāsanātupaveśyārhayāṁ cakreyathātmānaṁ divaukasaḥ

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गति: । पाणिनाभिमृशन् पादावव्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९ ॥

taṁ bhuktavantaṁ viśrāntamupagamya satāṁ gatiḥpāṇinābhimṛśan pādāvavyagras tam apṛcchata

कच्चिद् द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मत: । वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनस: सदा ॥ ३० ॥

kaccid dvija-vara-śreṣṭhadharmas te vṛddha-sammataḥvartate nāti-kṛcchreṇasantuṣṭa-manasaḥ sadā

सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमान: स्वद्धर्मात् स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१ ॥

santuṣṭo yarhi vartetabrāhmaṇo yena kenacitahīyamānaḥ svad dharmātsa hy asyākhila-kāma-dhuk

असन्तुष्टोऽसकृल्ल‍ोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वर: । अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्ट: शेते सर्वाङ्गविज्वर: ॥ ३२ ॥

asantuṣṭo ’sakṛl lokānāpnoty api sureśvaraḥakiñcano ’pi santuṣṭaḥśete sarvāṅga-vijvaraḥ

विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिण: शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३ ॥

viprān sva-lābha-santuṣṭānsādhūn bhūta-suhṛttamānnirahaṅkāriṇaḥ śāntānnamasye śirasāsakṛt

कच्चिद् व: कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजा: । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमाना: स मे प्रिय: ॥ ३४ ॥

kaccid vaḥ kuśalaṁ brahmanrājato yasya hi prajāḥsukhaṁ vasanti viṣayepālyamānāḥ sa me priyaḥ

यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥ ३५ ॥

yatas tvam āgato durgaṁnistīryeha yad-icchayāsarvaṁ no brūhy aguhyaṁ cetkiṁ kāryaṁ karavāma te

एवं सम्पृष्टसम्प्रश्न‍ो ब्राह्मण: परमेष्ठिना । लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ ३६ ॥

evaṁ sampṛṣṭa-sampraśnobrāhmaṇaḥ parameṣṭhinālīlā-gṛhīta-dehenatasmai sarvam avarṇayat

श्रीरुक्‍मिण्युवाचश्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर श‍ृण्वतां तेनिर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं द‍ृशां द‍ृशिमतामखिलार्थलाभंत्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे ॥ ३७ ॥

śrī-rukmiṇy uvācaśrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṁ tenirviśya karṇa-vivarair harato ’ṅga-tāpamrūpaṁ dṛśāṁ dṛśimatām akhilārtha-lābhaṁtvayy acyutāviśati cittam apatrapaṁ me

का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप-विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्याकाले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥ ३८ ॥

kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa-vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyamdhīrā patiṁ kulavatī na vṛṇīta kanyākāle nṛ-siṁha nara-loka-mano-’bhirāmam

तन्मे भवान् खलु वृत: पतिरङ्ग जाया-मात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि । मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद्गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष ॥ ३९ ॥

tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyāmātmārpitaś ca bhavato ’tra vibho vidhehimā vīra-bhāgam abhimarśatu caidya ārādgomāyu-van mṛga-pater balim ambujākṣa

पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र-गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेश: । आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिंगृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ॥ ४० ॥

pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipragurv-arcanādibhir alaṁ bhagavān pareśaḥārādhito yadi gadāgraja etya pāṇiṁgṛhṇātu me na damaghoṣa-sutādayo ’nye

श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान्गुप्त: समेत्य पृतनापतिभि: परीत: । निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्यमां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥ ४१ ॥

śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhānguptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥnirmathya caidya-magadhendra-balaṁ prasahyamāṁ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām

अन्त:पुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्-त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रायस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥ ४२ ॥

antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūntvām udvahe katham iti pravadāmy upāyampūrve-dyur asti mahatī kula-deva-yātrāyasyāṁ bahir nava-vadhūr girijām upeyāt

यस्याङ्‍‍घ्रिपङ्कजरज:स्‍नपनं महान्तोवाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै । यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादंजह्यामसून्व्रतकृशान् शतजन्मभि: स्यात् ॥ ४३ ॥

yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṁ mahāntovāñchanty umā-patir ivātma-tamo-’pahatyaiyarhy ambujākṣa na labheya bhavat-prasādaṁjahyām asūn vrata-kṛśān śata-janmabhiḥ syāt

ब्राह्मण उवाच इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृता: । विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥

brāhmaṇa uvācaity ete guhya-sandeśāyadu-deva mayāhṛtāḥvimṛśya kartuṁ yac cātrakriyatāṁ tad anantaram