Canto 10, Chapter 54

श्रीशुक उवाच इति सर्वे सुसंरब्धा वाहानारुह्य दंशिता: । स्वै: स्वैर्बलै: परिक्रान्ता अन्वीयुर्धृतकार्मुका: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaiti sarve su-saṁrabdhāvāhān āruhya daṁśitāḥsvaiḥ svair balaiḥ parikrāntāanvīyur dhṛta-kārmukāḥ

तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपा: । तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन्विस्फूर्ज्य स्वधनूंषि ते ॥ २ ॥

tān āpatata ālokyayādavānīka-yūthapāḥtasthus tat-sammukhā rājanvisphūrjya sva-dhanūṁṣi te

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्‍त्र कोविदा: । मुमुचु: शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥ ३ ॥

aśva-pṛṣṭhe gaja-skandherathopasthe ’stra kovidāḥmumucuḥ śara-varṣāṇimeghā adriṣv apo yathā

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा । सव्रीड्‍मैक्षत्तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥ ४ ॥

patyur balaṁ śarāsāraiśchannaṁ vīkṣya su-madhyamāsa-vrīḍm aikṣat tad-vaktraṁbhaya-vihvala-locanā

प्रहस्य भगवानाह मा स्म भैर्वामलोचने । विनङ्‍क्ष्यत्यधुनैवैतत्तावकै: शात्रवं बलम् ॥ ५ ॥

prahasya bhagavān āhamā sma bhair vāma-locanevinaṅkṣyaty adhunaivaitattāvakaiḥ śātravaṁ balam

तेषां तद्विक्रमं वीरा गदसङ्कर्षणादय: । अमृष्यमाणा नाराचैर्जघ्नुर्हयगजान् रथान् ॥ ६ ॥

teṣāṁ tad-vikramaṁ vīrāgada-saṅkarṣanādayaḥamṛṣyamāṇā nārācairjaghnur haya-gajān rathān

पेतु: शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि । सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिश: ॥ ७ ॥

petuḥ śirāṁsi rathināmaśvināṁ gajināṁ bhuvisa-kuṇḍala-kirīṭānisoṣṇīṣāṇi ca koṭiśaḥ

हस्ता: सासिगदेष्वासा: करभा ऊरवोऽङ्‍‍घ्रय: । अश्वाश्वतरनागोष्ट्रखरमर्त्यशिरांसि च ॥ ८ ॥

hastāḥ sāsi-gadeṣv-āsāḥkarabhā ūravo ’ṅghrayaḥaśvāśvatara-nāgoṣṭra-khara-martya-śirāṁsi ca

हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्‍‍क्षिभि: । राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुर:सरा: ॥ ९ ॥

hanyamāna-balānīkāvṛṣṇibhir jaya-kāṅkṣibhiḥrājāno vimukhā jagmurjarāsandha-puraḥ-sarāḥ

शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् । नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन् ॥ १० ॥

śiśupālaṁ samabhyetyahṛta-dāram ivāturamnaṣṭa-tviṣaṁ gatotsāhaṁśuṣyad-vadanam abruvan

भो भो: पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज । न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु द‍ृश्यते ॥ ११ ॥

bho bhoḥ puruṣa-śārdūladaurmanasyam idaṁ tyajana priyāpriyayo rājanniṣṭhā dehiṣu dṛśyate

यथा दारुमयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया । एवमीश्वरतन्त्रोऽयमीहते सुखदु:खयो: ॥ १२ ॥

yathā dāru-mayī yoṣitnṛtyate kuhakecchayāevam īśvara-tantro ’yamīhate sukha-duḥkhayoḥ

शौरे: सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजित: । त्रयोविंशतिभि: सैन्यैर्जिग्ये एकमहं परम् ॥ १३ ॥

śaureḥ sapta-daśāhaṁ vaisaṁyugāni parājitaḥtrayo-viṁśatibhiḥ sainyairjigye ekam ahaṁ param

तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् । कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥ १४ ॥

tathāpy ahaṁ na śocāmina prahṛṣyāmi karhicitkālena daiva-yuktenajānan vidrāvitaṁ jagat

अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपा: । पराजिता: फल्गुतन्त्रैर्यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ १५ ॥

adhunāpi vayaṁ sarvevīra-yūthapa-yūthapāḥparājitāḥ phalgu-tantrairyadubhiḥ kṛṣṇa-pālitaiḥ

रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि । तदा वयं विजेष्यामो यदा काल: प्रदक्षिण: ॥ १६ ॥

ripavo jigyur adhunākāla ātmānusāriṇitadā vayaṁ vijeṣyāmoyadā kālaḥ pradakṣiṇaḥ

श्रीशुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश्चैद्योऽगात् सानुग: पुरम् । हतशेषा: पुनस्तेऽपि ययु: स्वं स्वं पुरं नृपा: ॥ १७ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ prabodhito mitraiścaidyo ’gāt sānugaḥ puramhata-śeṣāḥ punas te ’piyayuḥ svaṁ svaṁ puraṁ nṛpāḥ

रुक्‍मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन् स्वसु: । पृष्ठतोऽन्वगमत् कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली ॥ १८ ॥

rukmī tu rākṣasodvāhaṁkṛṣṇa-dviḍ asahan svasuḥpṛṣṭhato ’nvagamat kṛṣṇamakṣauhiṇyā vṛto balī

रुक्‍म्यमर्षी सुसंरब्ध: श‍ृण्वतां सर्वभूभुजाम् । प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशित: सशरासन: ॥ १९ ॥ अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्‍मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि व: ॥ २० ॥

rukmy amarṣī su-saṁrabdhaḥśṛṇvatāṁ sarva-bhūbhujāmpratijajñe mahā-bāhurdaṁśitaḥ sa-śarāsanaḥ

इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वर: । चोदयाश्वान् यत: कृष्ण: तस्य मे संयुगं भवेत् ॥ २१ ॥

ity uktvā ratham āruhyasārathiṁ prāha satvaraḥcodayāśvān yataḥ kṛṣṇaḥtasya me saṁyugaṁ bhavet

अद्याहं निशितैर्बाणैर्गोपालस्य सुदुर्मते: । नेष्ये वीर्यमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥ २२ ॥

adyāhaṁ niśitair bāṇairgopālasya su-durmateḥneṣye vīrya-madaṁ yenasvasā me prasabhaṁ hṛtā

विकत्थमान: कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाह्वयत् ॥ २३ ॥

vikatthamānaḥ kumatirīśvarasyāpramāṇa-vitrathenaikena govindaṁtiṣṭha tiṣṭhety athāhvayat

धनुर्विकृष्य सुद‍ृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभि: शरै: । आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन ॥ २४ ॥

dhanur vikṛṣya su-dṛḍhaṁjaghne kṛṣṇaṁ tribhiḥ śaraiḥāha cātra kṣaṇaṁ tiṣṭhayadūnāṁ kula-pāṁsana

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्‍क्षवद्धवि: । हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिन: कूटयोधिन: ॥ २५ ॥

yatra yāsi svasāraṁ memuṣitvā dhvāṅkṣa-vad dhaviḥhariṣye ’dya madaṁ mandamāyinaḥ kūṭa-yodhinaḥ

यावन्न मे हतो बाणै: शयीथा मुञ्च दारीकाम् । स्मयन् कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्‍‌भिर्विव्याध रुक्‍मिणम् ॥ २६ ॥

yāvan na me hato bāṇaiḥśayīthā muñca dārīkāmsmayan kṛṣṇo dhanuś chittvāṣaḍbhir vivyādha rukmiṇam

अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभि: । स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभि: ॥ २७ ॥

aṣṭabhiś caturo vāhāndvābhyāṁ sūtaṁ dhvajaṁ tribhiḥsa cānyad dhanur ādhāyakṛṣṇaṁ vivyādha pañcabhiḥ

तैस्ताडित: शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युत: । पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्यय: ॥ २८ ॥

tais tāditaḥ śaraughais tuciccheda dhanur acyutaḥpunar anyad upādattatad apy acchinad avyayaḥ

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ । यद् यदायुधमादत्त तत्सर्वं सोऽच्छिनद्धरि: ॥ २९ ॥

parighaṁ paṭṭiśaṁ śūlaṁcarmāsī śakti-tomarauyad yad āyudham ādattatat sarvaṁ so ’cchinad dhariḥ

ततो रथादवप्लुत्य खड्‍गपाणिर्जिघांसया । कृष्णमभ्यद्रवत् क्रुद्ध: पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३० ॥

tato rathād avaplutyakhaḍga-pāṇir jighāṁsayākṛṣṇam abhyadravat kruddhaḥpataṅga iva pāvakam

तस्य चापतत: खड्‍गं तिलशश्चर्म चेषुभि: । छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्‍मिणं हन्तुमुद्यत: ॥ ३१ ॥

tasya cāpatataḥ khaḍgaṁtilaśaś carma ceṣubhiḥchittvāsim ādade tigmaṁrukmiṇaṁ hantum udyataḥ

द‍ृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्‍मिणी भयविह्वला । पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती ॥ ३२ ॥

dṛṣṭvā bhrātṛ-vadhodyogaṁrukmiṇī bhaya-vihvalāpatitvā pādayor bharturuvāca karuṇaṁ satī

श्रीरुक्‍मिण्युवाचयोगेश्वराप्रमेयात्मन् देवदेव जगत्पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज ॥ ३३ ॥

śrī-rukmiṇy uvācayogeśvarāprameyātmandeva-deva jagat-patehantuṁ nārhasi kalyāṇabhrātaraṁ me mahā-bhuja

श्रीशुक उवाच तया परित्रासविकम्पिताङ्गयाशुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया । कातर्यविस्रंसितहेममालयागृहीतपाद: करुणो न्यवर्तत ॥ ३४ ॥

śrī-śuka uvācatayā paritrāsa-vikampitāṅgayāśucāvaśuṣyan-mukha-ruddha-kaṇṭhayākātarya-visraṁsita-hema-mālayāgṛhīta-pādaḥ karuṇo nyavartata

चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारीणंसश्मश्रुकेशं प्रवपन् व्यरूपयत् । तावन्ममर्दु: परसैन्यमद्भ‍ुतंयदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजा: ॥ ३५ ॥

cailena baddhvā tam asādhu-kārīṇaṁsa-śmaśru-keśaṁ pravapan vyarūpayattāvan mamarduḥ para-sainyam adbhutaṁyadu-pravīrā nalinīṁ yathā gajāḥ

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य दद‍ृशुस्तत्र रुक्‍मिणम् । तथाभूतं हतप्रायं द‍ृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभु: । विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णमब्रवीत् ॥ ३६ ॥

kṛṣṇāntikam upavrajyadadṛśus tatra rukmiṇamtathā-bhūtaṁ hata-prāyaṁdṛṣṭvā saṅkarṣaṇo vibhuḥvimucya baddhaṁ karuṇobhagavān kṛṣṇam abravīt

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् । वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वध: ॥ ३७ ॥

asādhv idaṁ tvayā kṛṣṇakṛtam asmaj-jugupsitamvapanaṁ śmaśru-keśānāṁvairūpyaṁ suhṛdo vadhaḥ

मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया । सुखदु:खदो न चान्योऽस्ति यत: स्वकृतभुक् पुमान् ॥ ३८ ॥

maivāsmān sādhvy asūyethābhrātur vairūpya-cintayāsukha-duḥkha-do na cānyo ’stiyataḥ sva-kṛta-bhuk pumān

बन्धुर्वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधमर्हति । त्याज्य: स्वेनैव दोषेण हत: किं हन्यते पुन: ॥ ३९ ॥

bandhur vadhārha-doṣo ’pina bandhor vadham arhatityājyaḥ svenaiva doṣeṇahataḥ kiṁ hanyate punaḥ

क्षत्रियाणामयं धर्म: प्रजापतिविनिर्मित: । भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस्तत: ॥ ४० ॥

kṣatriyāṇām ayaṁ dharmaḥprajāpati-vinirmitaḥbhrātāpi bhrātaraṁ hanyādyena ghoratamas tataḥ

राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्‍त्रियो मानस्य तेजस: । मानिनोऽन्यस्य वा हेतो: श्रीमदान्धा: क्षिपन्ति हि ॥ ४१ ॥

rājyasya bhūmer vittasyastriyo mānasya tejasaḥmānino ’nyasya vā hetoḥśrī-madāndhāḥ kṣipanti hi

तवेयं विषमा बुद्धि: सर्वभूतेषु दुर्हृदाम् । यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत् ॥ ४२ ॥

taveyaṁ viṣamā buddhiḥsarva-bhūteṣu durhṛdāmyan manyase sadābhadraṁsuhṛdāṁ bhadram ajña-vat

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया । सुहृद् दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥ ४३ ॥

ātma-moho nṛṇām evakalpate deva-māyayāsuhṛd durhṛd udāsīnaiti dehātma-māninām

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभ: ॥ ४४ ॥

eka eva paro hy ātmāsarveṣām api dehināmnāneva gṛhyate mūḍhairyathā jyotir yathā nabhaḥ

देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मक: । आत्मन्यविद्यया क्लृप्त: संसारयति देहिनम् ॥ ४५ ॥

deha ādy-antavān eṣadravya-prāṇa-guṇātmakaḥātmany avidyayā kḷptaḥsaṁsārayati dehinam

नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्चासत: सति । तद्धेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेर्द‍ृग्‌रूपाभ्यां यथा रवे: ॥ ४६ ॥

nātmano ’nyena saṁyogoviyogaś casataḥ satitad-dhetutvāt tat-prasiddherdṛg-rūpābhyāṁ yathā raveḥ

जन्मादयस्तु देहस्य विक्रियानात्मन: क्व‍‍चित् । कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव ॥ ४७ ॥

janmādayas tu dehasyavikriyā nātmanaḥ kvacitkalānām iva naivendormṛtir hy asya kuhūr iva

यथा शयान आत्मानं विषयान् फलमेव च । अनुभुङ्क्ते ऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्यबुधो भवम् ॥ ४८ ॥

yathā śayāna ātmānaṁviṣayān phalam eva caanubhuṅkte ’py asaty arthetathāpnoty abudho bhavam

तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम् । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ ४९ ॥

tasmād ajñāna-jaṁ śokamātma-śoṣa-vimohanamtattva-jñānena nirhṛtyasva-sthā bhava śuci-smite

श्रीशुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता । वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥ ५० ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ bhagavatā tanvīrāmeṇa pratibodhitāvaimanasyaṁ parityajyamano buddhyā samādadhe

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्‍‌भिर्हतबलप्रभ: । स्मरन् विरूपकरणं वितथात्ममनोरथ: । चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम् ॥ ५१ ॥

prāṇāvaśeṣa utsṛṣṭodviḍbhir hata-bala-prabhaḥsmaran virūpa-karaṇaṁvitathātma-manorathaḥcakre bhojakaṭaṁ nāmanivāsāya mahat puram

अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद् रुषा ॥ ५२ ॥

ahatvā durmatiṁ kṛṣṇamapratyūhya yavīyasīmkuṇḍinaṁ na pravekṣyāmītyuktvā tatrāvasad ruṣā

भगवान् भीष्मकसुतामेवं निर्जित्य भूमिपान् । पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह ॥ ५३ ॥

bhagavān bhīṣmaka-sutāmevaṁ nirjitya bhūmi-pānpuram ānīya vidhi-vadupayeme kurūdvaha

तदा महोत्सवो नृणां यदुपुर्यां गृहे गृहे । अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप ॥ ५४ ॥

tadā mahotsavo nṝṇāṁyadu-puryāṁ gṛhe gṛheabhūd ananya-bhāvānāṁkṛṣṇe yadu-patau nṛpa

नरा नार्यश्च मुदिता: प्रमृष्टमणिकुण्डला: । पारिबर्हमुपाजह्रुर्वरयोश्चित्रवाससो: ॥ ५५ ॥

narā nāryaś ca muditāḥpramṛṣṭa-maṇi-kuṇḍalāḥpāribarham upājahrurvarayoś citra-vāsasoḥ

सा वृष्णिपुर्युत्तम्भितेन्द्रकेतुभि-र्विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणै: । बभौ प्रतिद्वार्युपक्लृप्तमङ्गलै-रापूर्णकुम्भागुरुधूपदीपकै: ॥ ५६ ॥

sā vṛṣṇi-pury uttambhitendra-ketubhirvicitra-mālyāmbara-ratna-toraṇaiḥbabhau prati-dvāry upakḷpta-maṅgalairāpūrṇa-kumbhāguru-dhūpa-dīpakaiḥ

सिक्तमार्गा मदच्युद्भ‍िराहूतप्रेष्ठभूभुजाम् । गजैर्द्वा:सु परामृष्टरम्भापूगोपशोभिता ॥ ५७ ॥

sikta-mārgā mada-cyudbhirāhūta-preṣṭha-bhūbhujāmgajair dvāḥsu parāmṛṣṭa-rambhā-pūgopaśobhitā

कुरुसृञ्जयकैकेयविदर्भयदुकुन्तय: । मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम् ॥ ५८ ॥

kuru-sṛñjaya-kaikeya-vidarbha-yadu-kuntayaḥmitho mumudire tasminsambhramāt paridhāvatām

रुक्‍मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्तत: । राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिता: ॥ ५९ ॥

rukmiṇyā haraṇaṁ śrutvāgīyamānaṁ tatas tataḥrājāno rāja-kanyāś cababhūvur bhṛśa-vismitāḥ

द्वारकायामभूद् राजन् महामोद: पुरौकसाम् । रुक्‍मिण्या रमयोपेतं द‍ृष्ट्वा कृष्णं श्रिय: पतिम् ॥ ६० ॥

dvārakāyām abhūd rājanmahā-modaḥ puraukasāmrukmiṇyā ramayopetaṁdṛṣṭvā kṛṣṇaṁ śriyaḥ patim