Canto 10, Chapter 55

श्रीशुक उवाच कामस्तु वासुदेवांशो दग्ध: प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācakāmas tu vāsudevāṁśodagdhaḥ prāg rudra-manyunādehopapattaye bhūyastam eva pratyapadyata

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भ‍व: । प्रद्युम्न इति विख्यात: सर्वतोऽनवम: पितु: ॥ २ ॥

sa eva jāto vaidarbhyāṁkṛṣṇa-vīrya-samudbhavaḥpradyumna iti vikhyātaḥsarvato ’navamaḥ pituḥ

तं शम्बर: कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मन: शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम् ॥ ३ ॥

taṁ śambaraḥ kāma-rūpīhṛtvā tokam anirdaśamsa viditvātmanaḥ śatruṁprāsyodanvaty agād gṛham

तं निर्जगार बलवान् मीन: सोऽप्यपरै: सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभि: ॥ ४ ॥

taṁ nirjagāra balavānmīnaḥ so ’py aparaiḥ sahavṛto jālena mahatāgṛhīto matsya-jīvibhiḥ

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वावद्यन् सुधितिनाद्भ‍ुतम् ॥ ५ ॥

taṁ śambarāya kaivartāupājahrur upāyanamsūdā mahānasaṁ nītvā-vadyan sudhitinādbhutam

द‍ृष्ट्वा तदुदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत् सर्वं तस्या: शङ्कितचेतस: । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥ ६ ॥

dṛṣṭvā tad-udare bālammāyāvatyai nyavedayannārado ’kathayat sarvaṁtasyāḥ śaṅkita-cetasaḥbālasya tattvam utpattiṁmatsyodara-niveśanam

सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्‍नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥

sā ca kāmasya vai patnīratir nāma yaśasvinīpatyur nirdagdha-dehasyadehotpattim pratīkṣatī

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवन: । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥ ९ ॥

nāti-dīrgheṇa kālenasa kārṣṇi rūḍha-yauvanaḥjanayām āsa nārīṇāṁvīkṣantīnāṁ ca vibhramam

सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणंप्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षतीप्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतै: ॥ १० ॥

sā tam patiṁ padma-dalāyatekṣaṇaṁpralamba-bāhuṁ nara-loka-sundaramsa-vrīḍa-hāsottabhita-bhruvekṣatīprītyopatasthe ratir aṅga saurataiḥ

तामह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा ॥ ११ ॥

tām aha bhagavān kārṣṇirmātas te matir anyathāmātṛ-bhāvam atikramyavartase kāminī yathā

रतिरुवाचभवान् नारायणसुत: शम्बरेणहृतो गृहात् । अहं तेऽधिकृता पत्नी रति: कामो भवान् प्रभो ॥ १२ ॥

ratir uvācabhavān nārāyaṇa-sutaḥśambareṇa hṛto gṛhātahaṁ te ’dhikṛtā patnīratiḥ kāmo bhavān prabho

एष त्वानिर्दशं सिन्धावक्षिपच्छम्बरोऽसुर: । मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादित: प्राप्तो भवान् प्रभो ॥ १३ ॥

eṣa tvānirdaśaṁ sindhāvakṣipac chambaro ’suraḥmatsyo ’grasīt tad-udarāditaḥ prāpto bhavān prabho

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मन: । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभि: ॥ १४ ॥

tam imaṁ jahi durdharṣaṁdurjayaṁ śatrum ātmanaḥmāyā-śata-vidaṁ taṁ camāyābhir mohanādibhiḥ

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्‍नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा ॥ १५ ॥

parīśocati te mātākurarīva gata-prajāputra-snehākulā dīnāvivatsā gaur ivāturā

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम् ॥ १६ ॥

prabhāṣyaivaṁ dadau vidyāṁpradyumnāya mahātmanemāyāvatī mahā-māyāṁsarva-māyā-vināśinīm

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैस्तमाक्षेपै: क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम् ॥ १७ ॥

sa ca śambaram abhyetyasaṁyugāya samāhvayataviṣahyais tam ākṣepaiḥkṣipan sañjanayan kalim

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभि: पदाहत इवोरग: । निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचन: ॥ १८ ॥

so ’dhikṣipto durvācobhiḥpadāhata ivoragaḥniścakrāma gadā-pāṇiramarṣāt tāmra-locanaḥ

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ॥ १९ ॥

gadām āvidhya tarasāpradyumnāya mahātmaneprakṣipya vyanadan nādaṁvajra-niṣpeṣa-niṣṭhuram

तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्ध: प्राहिणोत् स्वगदां नृप ॥ २० ॥

tām āpatantīṁ bhagavānpradyumno gadayā gadāmapāsya śatrave kruddhaḥprāhiṇot sva-gadāṁ nṛpa

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । मुमुचेऽस्‍त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुर: ॥ २१ ॥

sa ca māyāṁ samāśrityadaiteyīṁ maya-darśitammumuce ’stra-mayaṁ varṣaṁkārṣṇau vaihāyaso ’suraḥ

बाध्यमानोऽस्‍त्रवर्षेण रौक्‍मिणेयो महारथ: । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ २२ ॥

bādhyamāno ’stra-varṣeṇaraukmiṇeyo mahā-rathaḥsattvātmikāṁ mahā-vidyāṁsarva-māyopamardinīm

ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसी: । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्य: कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ता: ॥ २३ ॥

tato gauhyaka-gāndharva-paiśācoraga-rākṣasīḥprāyuṅkta śataśo daityaḥkārṣṇir vyadhamayat sa tāḥ

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिर: कायात् ताम्रश्मश्र्‍वोजसाहरत् ॥ २४ ॥

niśātam asim udyamyasa-kirīṭaṁ sa-kuṇḍalamśambarasya śiraḥ kāyāttāmra-śmaśrv ojasāharat

आकीर्यमाणो दिविजै: स्तुवद्भ‍ि: कुसुमोत्करै: । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५ ॥

ākīryamāṇo divi-jaiḥstuvadbhiḥ kusumotkaraiḥbhāryayāmbara-cāriṇyāpuraṁ nīto vihāyasā

अन्त:पुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्न्‍या गगनाद् विद्युतेव बलाहक: ॥ २६ ॥

antaḥ-pura-varaṁ rājanlalanā-śata-saṅkulamviveśa patnyā gaganādvidyuteva balāhakaḥ

तं द‍ृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्‍त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥

taṁ dṛṣṭvā jalada-śyāmaṁpīta-kauśeya-vāsasampralamba-bāhuṁ tāmrākṣaṁsu-smitaṁ rucirānanam

अवधार्य शनैरीषद्वैलक्षण्येन योषित: । उपजग्मु: प्रमुदिता: सस्‍त्रीरत्नं सुविस्मिता: ॥ २९ ॥

avadhārya śanair īṣadvailakṣaṇyena yoṣitaḥupajagmuḥ pramuditāḥsa-strī ratnaṁ su-vismitāḥ

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्‍नेहस्‍नुतपयोधरा ॥ ३० ॥

atha tatrāsitāpāṅgīvaidarbhī valgu-bhāṣiṇīasmarat sva-sutaṁ naṣṭaṁsneha-snuta-payodharā

को न्वयं नरवैदूर्य: कस्य वा कमलेक्षण: । धृत: कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा ॥ ३१ ॥

ko nv ayam nara-vaidūryaḥkasya vā kamalekṣaṇaḥdhṛtaḥ kayā vā jaṭharekeyaṁ labdhā tv anena vā

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो य: सूतिकागृहात् । एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित् ॥ ३२ ॥

mama cāpy ātmajo naṣṭonīto yaḥ sūtikā-gṛhātetat-tulya-vayo-rūpoyadi jīvati kutracit

कथं त्वनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वन: । आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनै: ॥ ३३ ॥

kathaṁ tv anena samprāptaṁsārūpyaṁ śārṅga-dhanvanaḥākṛtyāvayavair gatyāsvara-hāsāvalokanaiḥ

स एव वा भवेन्नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भक: । अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वाम: स्फुरति मे भुज: ॥ ३४ ॥

sa eva vā bhaven nūnaṁyo me garbhe dhṛto ’rbhakaḥamuṣmin prītir adhikāvāmaḥ sphurati me bhujaḥ

एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां देवकीसुत: । देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तम:श्लोक आगमत् ॥ ३५ ॥

evaṁ mīmāṁsamaṇāyāṁvaidarbhyāṁ devakī-sutaḥdevaky-ānakadundubhyāmuttamaḥ-śloka āgamat

विज्ञातार्थोऽपि भगवांस्तूष्णीमास जनार्दन: । नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम् ॥ ३६ ॥

vijñātārtho ’pi bhagavāṁstūṣṇīm āsa janārdanaḥnārado ’kathayat sarvaṁśambarāharaṇādikam

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्त:पुरयोषित: । अभ्यनन्दन् बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम् ॥ ३७ ॥

tac chrutvā mahad āścaryaṁkṛṣṇāntaḥ-pura-yoṣitaḥabhyanandan bahūn abdānnaṣṭaṁ mṛtam ivāgatam

देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्‍त्रिय: । दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्‍मिणी च ययुर्मुदम् ॥ ३८ ॥

devakī vasudevaś cakṛṣṇa-rāmau tathā striyaḥdampatī tau pariṣvajyarukmiṇī ca yayur mudam

नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्ण्य द्वारकौकस: । अहो मृत इवायातो बालो दिष्‍ट्येति हाब्रुवन् ॥ ३९ ॥

naṣṭaṁ pradyumnam āyātamākarṇya dvārakaukasaḥaho mṛta ivāyātobālo diṣṭyeti hābruvan

यं वै मुहु: पितृसरूपनिजेशभावा-स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावा: । चित्रं न तत् खलु रमास्पदबिम्बबिम्बेकामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्य: ॥ ४० ॥

yaṁ vai muhuḥ pitṛ-sarūpa-nijeśa-bhāvāstan-mātaro yad abhajan raha-rūḍha-bhāvāḥcitraṁ na tat khalu ramāspada-bimba-bimbekāme smare ’kṣa-viṣaye kim utānya-nāryaḥ