Canto 10, Chapter 61

श्रीशुक उवाच एकैकशस्ता: कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबला: । अजीजनन्ननवमान्पितु: सर्वात्मसम्पदा ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaekaikaśas tāḥ kṛṣṇasyaputrān daśa-daśābaāḥajījanann anavamānpituḥ sarvātma-sampadā

गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविद: स्‍त्रिय: ॥ २ ॥

gṛhād anapagaṁ vīkṣyarāja-putryo ’cyutaṁ sthitampreṣṭhaṁ nyamaṁsata svaṁ svaṁna tat-tattva-vidaḥ striyaḥ

चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र-सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पै: । सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुंस्वैर्विभ्रमै: समशकन् वनिता विभूम्न: ॥ ३ ॥

cārv-abja-kośa-vadanāyata-bāhu-netra-sa-prema-hāsa-rasa-vīkṣita-valgu-jalpaiḥsammohitā bhagavato na mano vijetuṁsvair vibhramaiḥ samaśakan vanitā vibhūmnaḥ

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि-भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्‍यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै-र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकु: ॥ ४ ॥

smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāribhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥpatnyas tu śoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇairyasyendriyaṁ vimathitum karaṇair na śekuḥ

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्‍त्रियस्ताब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग-हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥

itthaṁ ramā-patim avāpya patiṁ striyas tābrahmādayo ’pi na viduḥ padavīṁ yadīyāmbhejur mudāviratam edhitayānurāga-hāsāvaloka-nava-saṅgama-lālasādyam

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच-ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्‍नपनोपहार्यै-र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ६ ॥

pratyudgamāsana-varārhaṇa-pāda-śauca-tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥkeśa-prasāra-śayana-snapanopahāryaiḥdāsī-śatā api vibhor vidadhuḥ sma dāsyam

तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्‍त्रीणां पुरोदिता: । अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥

tāsāṁ yā daśa-putrāṇāṁkṛṣṇa-strīṇāṁ puroditāḥaṣṭau mahiṣyas tat-putrānpradyumnādīn gṛṇāmi te

चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्‍मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥

cārudeṣṇaḥ sudeṣṇaś cacārudehaś ca vīryavānsucāruś cāruguptaś cabhadracārus tathāparaḥ

भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भ‍ानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥

bhānuḥ subhānuḥ svarbhānuḥprabhānur bhānumāṁs tathācandrabhānur bṛhadbhānuratibhānus tathāṣṭamaḥ

वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृष: । आम: शङ्कुर्वसु: श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजिते: सुता: ॥ १३ ॥

vīraś candro ’śvasenaś cacitragur vegavān vṛṣaḥāmaḥ śaṅkur vasuḥ śrīmānkuntir nāgnajiteḥ sutāḥ

श्रुत: कविर्वृषो वीर: सुबाहुर्भद्र एकल: । शान्तिर्दर्श: पूर्णमास: कालिन्द्या: सोमकोऽवर: ॥ १४ ॥

śrutaḥ kavir vṛṣo vīraḥsubāhur bhadra ekalaḥśāntir darśaḥ pūrṇamāsaḥkālindyāḥ somako ’varaḥ

प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बल: प्रबल ऊर्धग: । माद्रय‍ा: पुत्रा महाशक्ति: सह ओजोऽपराजित: ॥ १५ ॥

praghoṣo gātravān siṁhobalaḥ prabala ūrdhagaḥmādryāḥ putrā mahāśaktiḥsaha ojo ’parājitaḥ

वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च । महांस: पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजा: क्षुधि: ॥ १६ ॥

vṛko harṣo ’nilo gṛdhrovardhanonnāda eva camahāṁsaḥ pāvano vahnirmitravindātmajāḥ kṣudhiḥ

सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेन: शूर: प्रहरणोऽरिजित् । जय: सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यक: ॥ १७ ॥

saṅgrāmajid bṛhatsenaḥśūraḥ praharaṇo ’rijitjayaḥ subhadro bhadrāyāvāma āyuś ca satyakaḥ

दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरे: । प्रद्यम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्‍मवत्यां महाबल: । पुत्र्यां तु रुक्‍मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ॥ १८ ॥

dīptimāṁs tāmrataptādyārohiṇyās tanayā hareḥpradyamnāc cāniruddho ’bhūdrukmavatyāṁ mahā-balaḥputryāṁ tu rukmiṇo rājannāmnā bhojakaṭe pure

एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवु: कोटिशो नृप । मातर: कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥

eteṣāṁ putra-pautrāś cababhūvuḥ koṭiśo nṛpamātaraḥ kṛṣṇa-jātīnāṁsahasrāṇi ca ṣoḍaśa

श्रीराजोवाचकथं रुक्‍म्यरीपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि । कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते । एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथ: ॥ २० ॥

śrī-rājovācakathaṁ rukmy arī-putrāyaprādād duhitaraṁ yudhikṛṣṇena paribhūtas taṁhantuṁ randhraṁ pratīkṣateetad ākhyāhi me vidvandviṣor vaivāhikaṁ mithaḥ

अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन: ॥ २१ ॥

anāgatam atītaṁ cavartamānam atīndriyamviprakṛṣṭaṁ vyavahitaṁsamyak paśyanti yoginaḥ

श्रीशुक उवाच वृत: स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया । राज्ञ: समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥

śrī-śuka uvācavṛtaḥ svayaṁvare sākṣādanaṇgo ’ṇga-yutas tayārājñaḥ sametān nirjityajahāraika-ratho yudhi

यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्‍मी कृष्णावमानित: । व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसु: प्रियम् ॥ २३ ॥

yady apy anusmaran vairaṁrukmī kṛṣṇāvamānitaḥvyatarad bhāgineyāyasutāṁ kurvan svasuḥ priyam

रुक्‍मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली । उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥

rukmiṇyās tanayāṁ rājankṛtavarma-suto balīupayeme viśālākṣīṁkanyāṁ cārumatīṁ kila

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्‍म्याददाद्धरे: । रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसु: प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद् यौनं स्‍नेहपाशानुबन्धन: ॥ २५ ॥

dauhitrāyāniruddhāyapautrīṁ rukmy ādadād dhareḥrocanāṁ baddha-vairo ’pisvasuḥ priya-cikīrṣayājānann adharmaṁ tad yaunaṁsneha-pāśānubandhanaḥ

तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्‍मिणी रामकेशवौ । पुरं भोजकटं जग्मु: साम्बप्रद्युम्नकादय: ॥ २६ ॥

tasminn abhyudaye rājanrukmiṇī rāma-keśavaupuraṁ bhojakaṭaṁ jagmuḥsāmba-pradyumnakādayaḥ

तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । द‍ृप्तास्ते रुक्‍मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्‌व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्‍म्यदीव्यत ॥ २८ ॥

tasmin nivṛtta udvāhekāliṅga-pramukhā nṛpāḥdṛptās te rukmiṇaṁ procurbalam akṣair vinirjaya

शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् । तं तु रुक्‍म्यजयत्तत्र कालिङ्ग: प्राहसद् बलम् । दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुध: ॥ २९ ॥

śataṁ sahasram ayutaṁrāmas tatrādade paṇamtaṁ tu rukmy ajayat tatrakāliṅgaḥ prāhasad balamdantān sandarśayann uccairnāmṛṣyat tad dhalāyudhaḥ

ततो लक्षं रुक्‍म्यगृह्णाद्‌ग्लहं तत्राजयद् बल: । जितवानहमित्याह रुक्‍मी कैतवमाश्रित: ॥ ३० ॥

tato lakṣaṁ rukmy agṛhṇādglahaṁ tatrājayad balaḥjitavān aham ity āharukmī kaitavam āśritaḥ

मन्युना क्षुभित: श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि । जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥

manyunā kṣubhitaḥ śrīmānsamudra iva parvaṇijātyāruṇākṣo ’ti-ruṣānyarbudaṁ glaham ādade

तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलमाश्रित: । रुक्‍मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्न‍िका इति ॥ ३२ ॥

taṁ cāpi jitavān rāmodharmeṇa chalam āśritaḥrukmī jitaṁ mayātremevadantu prāśnikā iti

तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लह: । धर्मतो वचनेनैव रुक्‍मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥

tadābravīn nabho-vāṇībalenaiva jito glahaḥdharmato vacanenaivarukmī vadati vai mṛṣā

तामनाद‍ृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदित: । सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदित: ॥ ३४ ॥

tām anādṛtya vaidarbhoduṣṭa-rājanya-coditaḥsaṅkarṣaṇaṁ parihasanbabhāṣe kāla-coditaḥ

नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचरा: । अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवाद‍ृशा: ॥ ३५ ॥

naivākṣa-kovidā yūyaṁgopālā vana-gocarāḥakṣair dīvyanti rājānobāṇaiś ca na bhavādṛśāḥ

रुक्‍मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासित: । क्रुद्ध: परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥

rukmiṇaivam adhikṣiptorājabhiś copahāsitaḥkruddhaḥ parigham udyamyajaghne taṁ nṛmṇa-saṁsadi

कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । दन्तानपातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजै: ॥ ३७ ॥

kaliṅga-rājaṁ tarasāgṛhītvā daśame padedantān apātayat kruddhoyo ’hasad vivṛtair dvijaiḥ

अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिता: । राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिता: ॥ ३८ ॥

anye nirbhinna-bāhūru-śiraso rudhirokṣitāḥrājāno dudravar bhītābalena paṅghārditāḥ

निहते रुक्‍मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा । रक्‍मिणीबलयो राजन् स्‍नेहभङ्गभयाद्धरि: ॥ ३९ ॥

nihate rukmiṇi śyālenābravīt sādhv asādhu vārakmiṇī-balayo rājansneha-bhaṅga-bhayād dhariḥ

ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरंरथं समारोप्य ययु: कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटाद् दशार्हा:सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रया: ॥ ४० ॥

tato ’niruddhaṁ saha sūryayā varaṁrathaṁ samāropya yayuḥ kuśasthalīmrāmādayo bhojakaṭād daśārhāḥsiddhākhilārthā madhusūdanāśrayāḥ