Canto 10, Chapter 63

श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥

śṛī-śuka uvācaapaśyatāṁ cāniruddhaṁtad-bandhūnāṁ ca bhāratacatvāro vārṣikā māsāvyatīyur anuśocatām

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥

nāradāt tad upākarṇyavārtāṁ baddhasya karma caprayayuḥ śoṇita-puraṁvṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-daivatāḥ

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥

pradyumno yuyudhānaś cagadaḥ sāmbo ’tha sāraṇaḥnandopananda-bhadrādyārāma-kṛṣṇānuvartinaḥ

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥

bhajyamāna-purodyāna-prākārāṭṭāla-gopuramprekṣamāṇo ruṣāviṣṭastulya-sainyo ’bhiniryayau

बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥

bāṇārthe bhagavān rudraḥsa-sutaḥ pramathair vṛtaḥāruhya nandi-vṛṣabhaṁyuyudhe rāma-kṛṣṇayoḥ

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भ‍ुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥

āsīt su-tumulaṁ yuddhamadbhutaṁ roma-harṣaṇamkṛṣṇa-śaṅkarayo rājanpradyumna-guhayor api

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥

kumbhāṇḍa-kūpakarṇābhyāṁbalena saha saṁyugaḥsāmbasya bāṇa-putreṇabāṇena saha sātyakeḥ

ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥

brahmādayaḥ surādhīśāmunayaḥ siddha-cāraṇāḥgandharvāpsaraso yakṣāvimānair draṣṭum āgaman

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्‍च्युतै: ॥ ११ ॥

śaṅkarānucarān śaurirbhūta-pramatha-guhyakānḍākinīr yātudhānāṁś cavetālān sa-vināyakān

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्‍त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्‍त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥

pṛthag-vidhāni prāyuṅktapiṇāky astrāṇi śārṅgiṇepraty-astraiḥ śamayām āsaśārṅga-pāṇir avismitaḥ

ब्रह्मास्‍त्रस्य च ब्रह्मास्‍त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥

brahmāstrasya ca brahmāstraṁvāyavyasya ca pārvatamāgneyasya ca pārjanyaṁnaijaṁ pāśupatasya ca

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्‍त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥

mohayitvā tu giriśaṁjṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitambāṇasya pṛtanāṁ śaurirjaghānāsi-gadeṣubhiḥ

स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥

skandaḥ pradyumna-bāṇaughairardyamānaḥ samantataḥasṛg vimuñcan gātrebhyaḥśikhināpakramad raṇāt

कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥

kumbhāṇḍa-kūpakarṇaś capetatur muṣalārditaududruvus tad-anīkanihata-nāthāni sarvataḥ

विशीर्यमाणं स्वबलं द‍ृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥

viśīryamāṇam sva-balaṁdṛṣṭvā bāṇo ’ty-amarṣitaḥkṛṣṇam abhyadravat saṅkhyerathī hitvaiva sātyakim

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥

dhanūṁṣy ākṛṣya yugapadbāṇaḥ pañca-śatāni vaiekaikasmin śarau dvau dvausandadhe raṇa-durmadaḥ

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥

tāni ciccheda bhagavāndhanūṁsi yugapad dhariḥsārathiṁ ratham aśvāṁś cahatvā śaṅkham apūrayat

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥

tan-mātā koṭarā nāmanagnā makta-śiroruhāpuro ’vatasthe kṛṣṇasyaputra-prāṇa-rirakṣayā

ततस्तिर्यङ्‍मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥

tatas tiryaṅ-mukho nagnāmanirīkṣan gadāgrajaḥbāṇaś ca tāvad virathaśchinna-dhanvāviśat puram

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्‍त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥

vidrāvite bhūta-gaṇejvaras tu trī-śirās trī-pātabhyadhāvata dāśārhaṁdahann iva diśo daśa

अथ नारायण: देव: तं द‍ृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥

atha nārāyaṇaḥ devaḥtaṁ dṛṣṭvā vyasṛjaj jvarammāheśvaro vaiṣṇavaś cayuyudhāte jvarāv ubhau

माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥

māheśvaraḥ samākrandanvaiṣṇavena balārditaḥalabdhvābhayam anyatrabhīto māheśvaro jvaraḥśaraṇārthī hṛṣīkeśaṁtuṣṭāva prayatāñjaliḥ

ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशंसर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुंयत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥

jvara uvācanamāmi tvānanta-śaktiṁ pareśamsarvātmānaṁ kevalaṁ jñapti-mātramviśvotpatti-sthāna-saṁrodha-hetuṁyat tad brahma brahma-liṅgam praśāntam

कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावोद्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह-स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥

kālo daivaṁ karma jīvaḥ svabhāvodravyaṁ kṣetraṁ prāṇa ātmā vikāraḥtat-saṅghāto bīja-roha-pravāhastvan-māyaiṣā tan-niṣedhaṁ prapadye

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै-र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान्जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥

nānā-bhāvair līlayaivopapannairdevān sādhūn loka-setūn bibharṣihaṁsy unmārgān hiṁsayā vartamānānjanmaitat te bhāra-hārāya bhūmeḥ

तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेनशान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्‍‍घ्रिमूलंनो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥

tapto ’ham te tejasā duḥsahenaśāntogreṇāty-ulbaṇena jvareṇatāvat tāpo dehināṁ te ’nghri-mūlaṁno severan yāvad āśānubaddhāḥ

श्रीभगवानुवाचत्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥

śrī-bhagavān uvācatri-śiras te prasanno ’smivyetu te maj-jvarād bhayamyo nau smarati saṁvādaṁtasya tvan na bhaved bhayam

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥

ity ukto ’cyutam ānamyagato māheśvaro jvaraḥbāṇas tu ratham ārūḍhaḥprāgād yotsyan janārdanam

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥

tato bāhu-sahasreṇanānāyudha-dharo ’suraḥmumoca parama-kruddhobāṇāṁś cakrāyudhe nṛpa

तस्यास्यतोऽस्‍त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥

tasyāsyato ’strāṇy asakṛccakreṇa kṣura-nemināciccheda bhagavān bāhūnśākhā iva vanaspateḥ

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥

bāhuṣu chidyamāneṣubāṇasya bhagavān bhavaḥbhaktānakampy upavrajyacakrāyudham abhāṣata

श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्‍मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥

śrī-rudra uvācatvaṁ hi brahma paraṁ jyotirgūḍhaṁ brahmaṇi vāṅ-mayeyaṁ paśyanty amalātmānaākāśam iva kevalam

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतोद्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्‍‍घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य द‍ृगर्क आत्माअहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा:केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म:स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥

nābhir nabho ’gnir mukham ambu retodyauḥ śīrṣam āśāḥ śrutir aṅghrir urvīcandro mano yasya dṛg arka ātmāahaṁ samudro jaṭharaṁ bhujendraḥ

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन्धर्मस्य गुप्‍त्‍यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविताविभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥

tavāvatāro ’yam akuṇṭha-dhāmandharmasya guptyai jagato hitāyavayaṁ ca sarve bhavatānubhāvitāvibhāvayāmo bhuvanāni sapta

त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय-स्तुर्य: स्वद‍ृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारंस्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥

tvam eka ādyaḥ puruṣo ’dvitīyasturyaḥ sva-dṛg dhetur ahetur īśaḥpratīyase ’thāpi yathā-vikāraṁsva-māyayā sarva-guṇa-prasiddhyai

यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वयाछायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व-मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥

yathaiva sūryaḥ pihitaś chāyayā svayāchāyāṁ ca rūpāṇi ca sañcakāstievaṁ guṇenāpihito guṇāṁs tvamātma-pradīpo guṇinaś ca bhūman

यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥

yan-māyā-mohita-dhiyaḥputra-dāra-gṛhādiṣuunmajjanti nimajjantiprasaktā vṛjinārṇave

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥

deva-dattam imaṁ labdhvānṛ-lokam ajitendriyaḥyo nādriyeta tvat-pādausa śocyo hy ātma-vañcakaḥ

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥

yas tvāṁ visṛjate martyaātmānaṁ priyam īśvaramviparyayendriyārthārthaṁviṣam atty amṛtaṁ tyajan

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥

ahaṁ brahmātha vibudhāmunayaś cāmalāśayāḥsarvātmanā prapannās tvāmātmānaṁ preṣṭham īśvaram

तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुंसमं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतंभवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥

taṁ tvā jagat-sthity-udayānta-hetuṁsamaṁ prasāntaṁ suhṛd-ātma-daivamananyam ekaṁ jagad-ātma-ketaṁbhavāpavargāya bhajāma devam

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्तीमयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादोयथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥

ayaṁ mameṣṭo dayito ’nuvartīmayābhayaṁ dattam amuṣya devasampādyatāṁ tad bhavataḥ prasādoyathā hi te daitya-patau prasādaḥ

श्रीभगवानुवाचयदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥

śrī-bhagavān uvācayad āttha bhagavaṁs tvaṁ naḥkaravāma priyaṁ tavabhavato yad vyavasitaṁtan me sādhv anumoditam

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥

avadhyo ’yaṁ mamāpy eṣavairocani-suto ’suraḥprahrādāya varo dattona vadhyo me tavānvayaḥ

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥

darpopaśamanāyāsyapravṛkṇā bāhavo mayāsūditaṁ ca balaṁ bhūriyac ca bhārāyitaṁ bhuvaḥ

चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भ‍योऽसुर: ॥ ४९ ॥

catvāro ’sya bhujāḥ śiṣṭābhaviṣyaty ajarāmaraḥpārṣada-mukhyo bhavatona kutaścid-bhayo ’suraḥ

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥

iti labdhvābhayaṁ kṛṣṇaṁpraṇamya śirasāsuraḥprādyumniṁ ratham āropyasa-vadhvo samupānayat

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥

akṣauhiṇyā parivṛtaṁsu-vāsaḥ-samalaṅkṛtamsa-patnīkaṁ puras-kṛtyayayau rudrānumoditaḥ

स्वराजधानीं समलङ्‍कृतां ध्वजै:सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै-रभ्युद्यत: पौरसुहृद्‌‌द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥

sva-rājadhānīṁ samalaṅkṛtāṁ dhvajaiḥsa-toraṇair ukṣita-mārga-catvarāmviveśa śaṅkhānaka-dundubhi-svanairabhyudyataḥ paura-suhṛd-dvijātibhiḥ

य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥

ya evaṁ kṛṣṇa-vijayaṁśaṅkareṇa ca saṁyugamsaṁsmaret prātar utthāyana tasya syāt parājayaḥ