Canto 10, Chapter 68

श्रीशुक उवाच दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजय: । स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaduryodhana-sutāṁ rājanlakṣmaṇāṁ samitiṁ-jayaḥsvayaṁvara-sthām aharatsāmbo jāmbavatī-sutaḥ

कौरवा: कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भक: । कदर्थीकृत्य न: कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २ ॥

kauravāḥ kupitā ūcurdurvinīto ’yam arbhakaḥkadarthī-kṛtya naḥ kanyāmakāmām aharad balāt

बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णय: । येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३ ॥

badhnītemaṁ durvinītaṁkiṁ kariṣyanti vṛṣṇayaḥye ’smat-prasādopacitāṁdattāṁ no bhuñjate mahīm

निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णय: । भग्नदर्पा: शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयता: ॥ ४ ॥

nigṛhītaṁ sutaṁ śrutvāyady eṣyantīha vṛṣṇayaḥbhagna-darpāḥ śamaṁ yāntiprāṇā iva su-saṁyatāḥ

इति कर्ण: शलो भूरिर्यज्ञकेतु: सुयोधन: । साम्बमारेभिरे योद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिता: ॥ ५ ॥

iti karṇaḥ śalo bhūriryajñaketuḥ suyodhanaḥsāmbam ārebhire yoddhuṁkuru-vṛddhānumoditāḥ

द‍ृष्ट्वानुधावत: साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथ: । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकल: ॥ ६ ॥

dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbodhārtarāṣṭrān mahā-rathaḥpragṛhya ruciraṁ cāpaṁtasthau siṁha ivaikalaḥ

तं ते जिघृक्षव: क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिण: । आसाद्य धन्विनो बाणै: कर्णाग्रण्य: समाकिरन् ॥ ७ ॥

taṁ te jighṛkṣavaḥ kruddhāstiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥāsādya dhanvino bāṇaiḥkarṇāgraṇyaḥ samākiran

सोऽपविद्ध: कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दन: । नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भ: सिंह क्षुद्रमृगैरिव ॥ ८ ॥

so ’paviddhaḥ kuru-śreṣṭhakurubhir yadu-nandanaḥnāmṛṣyat tad acintyārbhaḥsiṁha kṣudra-mṛgair iva

विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भ‍िर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥

visphūrjya ruciraṁ cāpaṁsarvān vivyādha sāyakaiḥkarṇādīn ṣaḍ rathān vīrastāvadbhir yugapat pṛthak

तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्य: शरासनम् ॥ ११ ॥

taṁ tu te virathaṁ cakruścatvāraś caturo hayānekas tu sārathiṁ jaghnecicchedaṇyaḥ śarāsanam

तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥

taṁ baddhvā virathī-kṛtyakṛcchreṇa kuravo yudhikumāraṁ svasya kanyāṁ casva-puraṁ jayino ’viśan

तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यव: । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिता: ॥ १३ ॥

tac chrutvā nāradoktenarājan sañjāta-manyavaḥkurūn praty udyamaṁ cakrurugrasena-pracoditāḥ

सान्‍त्‍वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥

sāntvayitvā tu tān rāmaḥsannaddhān vṛṣṇi-puṅgavānnaicchat kurūṇāṁ vṛṣṇīnāṁkaliṁ kali-malāpahaḥ

गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थित: । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६ ॥

gatvā gajāhvayaṁ rāmobāhyopavanam āsthitaḥuddhavaṁ preṣayām āsadhṛtarāṣṭraṁ bubhutsayā

सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥ १७ ॥

so ’bhivandyāmbikā-putraṁbhīṣmaṁ droṇaṁ ca bāhlikamduryodhanaṁ ca vidhi-vadrāmam āgataṁ abravīt

तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययु: सर्वे मङ्गलपाणय: ॥ १८ ॥

te ’ti-prītās tam ākarṇyaprāptaṁ rāmaṁ suhṛt-tamamtam arcayitvābhiyayuḥsarve maṅgala-pāṇayaḥ

तं सङ्गय यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञा: प्रणेमु: शिरसा बलम् ॥ १९ ॥

taṁ saṅgamya yathā-nyāyaṁgām arghyaṁ ca nyavedayanteṣāṁ ye tat-prabhāva-jñāḥpraṇemuḥ śirasā balam

बन्धून् कुशलिन: श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वच: ॥ २० ॥

bandhūn kuśalinaḥ śrutvāpṛṣṭvā śivam anāmayamparasparam atho rāmobabhāṣe ’viklavaṁ vacaḥ

उग्रसेन: क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभु: । तदव्यग्रधिय: श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥ २१ ॥

ugrasenaḥ kṣiteśeśoyad va ājñāpayat prabhuḥtad avyagra-dhiyaḥ śrutvākurudhvam avilambitam

यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥

yad yūyaṁ bahavas tv ekaṁjitvādharmeṇa dhārmikamabadhnītātha tan mṛṣyebandhūnām aikya-kāmyayā

वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वच: । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचु: प्रकोपिता: ॥ २३ ॥

vīrya-śaurya-balonnaddhamātma-śakti-samaṁ vacaḥkuravo baladevasyaniśamyocuḥ prakopitāḥ

अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥

aho mahac citram idaṁkāla-gatyā duratyayāārurukṣaty upānad vaiśiro mukuṭa-sevitam

एते यौनेन सम्बद्धा: सहशय्यासनाशना: । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासना: ॥ २५ ॥

ete yaunena sambaddhāḥsaha-śayyāsanāśanāḥvṛṣṇayas tulyatāṁ nītāasmad-datta-nṛpāsanāḥ

चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥

cāmara-vyajane śaṅkhamātapatraṁ ca pāṇḍuramkirīṭam āsanaṁ śayyāṁbhuñjate ’smad-upekṣayā

अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै-र्दातु: प्रतीपै: फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवाआज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७ ॥

alaṁ yadūnāṁ naradeva-lāñchanairdātuḥ pratīpaiḥ phaṇinām ivāmṛtamye ’smat-prasādopacitā hi yādavāājñāpayanty adya gata-trapā bata

कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥ २८ ॥

katham indro ’pi kurubhirbhīṣma-droṇārjunādibhiḥadattam avarundhītasiṁha-grastam ivoraṇaḥ

श्रीबादरायणिरुवाचजन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥ २९ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācajanma-bandhu-śrīyonnaddha-madās te bharatarṣabhaāśrāvya rāmaṁ durvācyamasabhyāḥ puram āviśan

द‍ृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥ ३० ॥

dṛṣṭvā kurūnāṁ dauḥśīlyaṁśrutvāvācyāni cācyutaḥavocat kopa-saṁrabdhoduṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ

नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥ ३१ ॥

nūnaṁ nānā-madonnaddhāḥśāntiṁ necchanty asādhavaḥteṣāṁ hi praśamo daṇḍaḥpaśūnāṁ laguḍo yathā

अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्‍त्‍वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥

aho yadūn su-saṁrabdhānkṛṣṇaṁ ca kupitaṁ śanaiḥsāntvayitvāham eteṣāṁśamam icchann ihāgataḥ

नोग्रसेन: किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिन: ॥ ३४ ॥

nograsenaḥ kila vibhurbhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥśakrādayo loka-pālāyasyādeśānuvartinaḥ

सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्‍‍घ्रिप: । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हण: ॥ ३५ ॥

sudharmākramyate yenapārijāto ’marāṅghripaḥānīya bhujyate so ’sauna kilādhyāsanārhaṇaḥ

यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६ ॥

yasya pāda-yugaṁ sākṣācchrīr upāste ’khileśvarīsa nārhati kila śrīśonaradeva-paricchadān

यस्याङ्‍‍घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै-र्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला: कलाया:श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व‍ ॥ ३७ ॥

yasyāṅghri-paṅkaja-rajo ’khila-loka-pālairmauly-uttamair dhṛtam upāsita-tīrtha-tīrthambrahmā bhavo ’ham api yasya kalāḥ kalāyāḥśrīś codvahema ciram asya nṛpāsanaṁ kva

भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णय: किल । उपानह: किल वयं स्वयं तु कुरव: शिर: ॥ ३८ ॥

bhuñjate kurubhir dattaṁbhū-khaṇḍaṁ vṛṣṇayaḥ kilaupānahaḥ kila vayaṁsvayaṁ tu kuravaḥ śiraḥ

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रुक्षा: क: सहेतानुशासिता ॥ ३९ ॥

aho aiśvarya-mattānāṁmattānām iva mānināmasambaddhā giṛo rukṣāḥkaḥ sahetānuśāsītā

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षित: । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्‍त्रयम् ॥ ४० ॥

adya niṣkauravāṁ pṛthvīṁkariṣyāmīty amarṣitaḥgṛhītvā halam uttasthaudahann iva jagat-trayam

लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षित: ॥ ४१ ॥

lāṅgalāgreṇa nagaramudvidārya gajāhvayamvicakarṣa sa gaṅgāyāṁprahariṣyann amarṣitaḥ

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥

jala-yānam ivāghūrṇaṁgaṅgāyāṁ nagaraṁ patatākṛṣyamāṇam ālokyakauravāḥ jāta-sambhramāḥ

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां न: कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ ४४ ॥

rāma rāmākhilādhāraprabhāvaṁ na vidāma temūḍhānāṁ naḥ ku-buddhīnāṁkṣantum arhasy atikramam

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रय: । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥

sthity-utpatty-apyayānāṁ tvameko hetur nirāśrayaḥlokān krīḍanakān īśakrīḍatas te vadanti hi

त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलयाभूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च य: स्वात्मनिरुद्धविश्व:शेषेऽद्वितीय: परिशिष्यमाण: ॥ ४६ ॥

tvam eva mūrdhnīdam ananta līlayābhū-maṇḍalaṁ bibharṣi sahasra-mūrdhanante ca yaḥ svātma-niruddha-viśvaḥśeṣe ’dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ

कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्पर: ॥ ४७ ॥

kopas te ’khila-śikṣārthaṁna dveṣān na ca matsarātbibhrato bhagavan sattvaṁsthiti-pālana-tatparaḥ

नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥ ४८ ॥

namas te sarva-bhūtātmansarva-śakti-dharāvyayaviśva-karman namas te ’stutvāṁ vayaṁ śaraṇaṁ gatāḥ

श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ ४९ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ prapannaiḥ saṁvignairvepamānāyanair balaḥprasāditaḥ su-prasannomā bhaiṣṭety abhayaṁ dadau

दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्‍सहस्राणि रौक्‍माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥

duryodhanaḥ pāribarhaṁkuñjarān ṣaṣṭi-hāyanāndadau ca dvādaśa-śatānyayutāni turaṅgamān

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्‍नुष: प्रायात् सुहृद्भ‍िरभिनन्दित: ॥ ५२ ॥

pratigṛhya tu tat sarvaṁbhagavān sātvatarṣabhaḥsa-sutaḥ sa-snuṣaḥ prāyātsuhṛdbhir abhinanditaḥ

तत: प्रविष्ट: स्वपुरं हलायुध:समेत्य बन्धूननुरक्तचेतस: । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानांमध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३ ॥

tataḥ praviṣṭaḥ sva-puraṁ halāyudhaḥsametya bandhūn anurakta-cetasaḥśaśaṁsa sarvaṁ yadu-puṅgavānāṁmadhye sabhāyāṁ kuruṣu sva-ceṣṭitam

अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुद‍ृश्यते ॥ ५४ ॥

adyāpi ca puraṁ hy etatsūcayad rāma-vikramamsamunnataṁ dakṣiṇatogaṅgāyām anudṛśyate