Canto 10, Chapter 7

श्रीराजोवाचयेन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णासत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यंतदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥

śrī-rājovācayena yenāvatāreṇabhagavān harir īśvaraḥkaroti karṇa-ramyāṇimano-jñāni ca naḥ prabho

अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भ‍ुतम् । मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धत: ॥ ३ ॥

athānyad api kṛṣṇasyatokācaritam adbhutammānuṣaṁ lokam āsādyataj-jātim anurundhataḥ

श्रीशुक उवाच कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवेजन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम् । वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकै-श्चकार सूनोरभिषेचनं सती ॥ ४ ॥

śrī-śuka uvācakadācid autthānika-kautukāplavejanmarkṣa-yoge samaveta-yoṣitāmvāditra-gīta-dvija-mantra-vācakaiścakāra sūnor abhiṣecanaṁ satī

नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकंविप्रै: कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितै: । अन्नाद्यवास:स्रगभीष्टधेनुभि:सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनै: ॥ ५ ॥

nandasya patnī kṛta-majjanādikaṁvipraiḥ kṛta-svastyayanaṁ supūjitaiḥannādya-vāsaḥ-srag-abhīṣṭa-dhenubhiḥsañjāta-nidrākṣam aśīśayac chanaiḥ

औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनीसमागतान् पूजयती व्रजौकस: । नैवाश‍ृणोद् वै रुदितं सुतस्य सारुदन् स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत् ॥ ६ ॥

autthānikautsukya-manā manasvinīsamāgatān pūjayatī vrajaukasaḥnaivāśṛṇod vai ruditaṁ sutasya sārudan stanārthī caraṇāv udakṣipat

अध:शयानस्य शिशोरनोऽल्पक-प्रवालमृद्वङ्‍‍घ्रिहतं व्यवर्तत । विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनंव्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम् ॥ ७ ॥

adhaḥ-śayānasya śiśor ano ’lpaka-pravāla-mṛdv-aṅghri-hataṁ vyavartatavidhvasta-nānā-rasa-kupya-bhājanaṁvyatyasta-cakrākṣa-vibhinna-kūbaram

द‍ृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रियऔत्थानिके कर्मणि या: समागता: । नन्दादयश्चाद्भ‍ुतदर्शनाकुला:कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥ ८ ॥

dṛṣṭvā yaśodā-pramukhā vraja-striyaautthānike karmaṇi yāḥ samāgatāḥnandādayaś cādbhuta-darśanākulāḥkathaṁ svayaṁ vai śakaṭaṁ viparyagāt

ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान्गोपीश्च बालका: । रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशय: ॥ ९ ॥

ūcur avyavasita-matīngopān gopīś ca bālakāḥrudatānena pādenakṣiptam etan na saṁśayaḥ

न ते श्रद्दधिरे गोपा बालभाषितमित्युत । अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदु: ॥ १० ॥

na te śraddadhire gopābāla-bhāṣitam ity utaaprameyaṁ balaṁ tasyabālakasya na te viduḥ

रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता । कृतस्वस्त्ययनं विप्रै: सूक्तै: स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥

rudantaṁ sutam ādāyayaśodā graha-śaṅkitākṛta-svastyayanaṁ vipraiḥsūktaiḥ stanam apāyayat

पूर्ववत् स्थापितं गोपैर्बलिभि: सपरिच्छदम् । विप्रा हुत्वार्चयांचक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभि: ॥ १२ ॥

pūrvavat sthāpitaṁ gopairbalibhiḥ sa-paricchadamviprā hutvārcayāṁ cakrurdadhy-akṣata-kuśāmbubhiḥ

येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥

ye ’sūyānṛta-dambherṣā-hiṁsā-māna-vivarjitāḥna teṣāṁ satya-śīlānāmāśiṣo viphalāḥ kṛtāḥ

गाव: सर्वगुणोपेता वास:स्रग्रुक्‍ममालिनी: । आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥

gāvaḥ sarva-guṇopetāvāsaḥ-srag-rukma-mālinīḥātmajābhyudayārthāyaprādāt te cānvayuñjata

विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्या: प्रोक्तास्तथाशिष: । ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७ ॥

viprā mantra-vido yuktāstair yāḥ proktās tathāśiṣaḥtā niṣphalā bhaviṣyantina kadācid api sphuṭam

एकदारोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती । गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत् ॥ १८ ॥

ekadāroham ārūḍhaṁlālayantī sutaṁ satīgarimāṇaṁ śiśor voḍhuṁna sehe giri-kūṭavat

भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता । महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु ॥ १९ ॥

bhūmau nidhāya taṁ gopīvismitā bhāra-pīḍitāmahā-puruṣam ādadhyaujagatām āsa karmasu

दैत्यो नाम्ना तृणावर्त: कंसभृत्य: प्रणोदित: । चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥

daityo nāmnā tṛṇāvartaḥkaṁsa-bhṛtyaḥ praṇoditaḥcakravāta-svarūpeṇajahārāsīnam arbhakam

गोकुलं सर्वमावृण्वन् मुष्णंश्चक्षूंषि रेणुभि: । ईरयन् सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिश: ॥ २१ ॥

gokulaṁ sarvam āvṛṇvanmuṣṇaṁś cakṣūṁṣi reṇubhiḥīrayan sumahā-ghora-śabdena pradiśo diśaḥ

मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् । सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन् न्यस्तवती यत: ॥ २२ ॥

muhūrtam abhavad goṣṭhaṁrajasā tamasāvṛtamsutaṁ yaśodā nāpaśyattasmin nyastavatī yataḥ

नापश्यत्कश्चनात्मानं परं चापि विमोहित: । तृणावर्तनिसृष्टाभि: शर्कराभिरुपद्रुत: ॥ २३ ॥

nāpaśyat kaścanātmānaṁparaṁ cāpi vimohitaḥtṛṇāvarta-nisṛṣṭābhiḥśarkarābhir upadrutaḥ

इति खरपवनचक्रपांशुवर्षेसुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता । अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद्भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौ: ॥ २४ ॥

iti khara-pavana-cakra-pāṁśu-varṣesuta-padavīm abalāvilakṣya mātāatikaruṇam anusmaranty aśocadbhuvi patitā mṛta-vatsakā yathā gauḥ

रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्योभृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्य: । रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुंपवन उपारतपांशुवर्षवेगे ॥ २५ ॥

ruditam anuniśamya tatra gopyobhṛśam anutapta-dhiyo ’śru-pūrṇa-mukhyaḥrurudur anupalabhya nanda-sūnuṁpavana upārata-pāṁśu-varṣa-vege

तृणावर्त: शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् । कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६ ॥

tṛṇāvartaḥ śānta-rayovātyā-rūpa-dharo harankṛṣṇaṁ nabho-gato gantuṁnāśaknod bhūri-bhāra-bhṛt

तमश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया । गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भ‍ुतार्भकम् ॥ २७ ॥

tam aśmānaṁ manyamānaātmano guru-mattayāgale gṛhīta utsraṣṭuṁnāśaknod adbhutārbhakam

गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचन: । अव्यक्तरावो न्यपतत्सहबालो व्यसुर्व्रजे ॥ २८ ॥

gala-grahaṇa-niśceṣṭodaityo nirgata-locanaḥavyakta-rāvo nyapatatsaha-bālo vyasur vraje

तमन्तरिक्षात् पतितं शिलायांविशीर्णसर्वावयवं करालम् । पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धंस्त्रियो रुदत्यो दद‍ृशु: समेता: ॥ २९ ॥

tam antarikṣāt patitaṁ śilāyāṁviśīrṇa-sarvāvayavaṁ karālampuraṁ yathā rudra-śareṇa viddhaṁstriyo rudatyo dadṛśuḥ sametāḥ

प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिता:कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतंविहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् । गोप्यश्च गोपा: किल नन्दमुख्यालब्ध्वा पुन: प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३० ॥

prādāya mātre pratihṛtya vismitāḥkṛṣṇaṁ ca tasyorasi lambamānamtaṁ svastimantaṁ puruṣāda-nītaṁvihāyasā mṛtyu-mukhāt pramuktamgopyaś ca gopāḥ kila nanda-mukhyālabdhvā punaḥ prāpur atīva modam

अहो बतात्यद्भ‍ुतमेष रक्षसाबालोनिवृत्तिं गमितोऽभ्यगात् पुन: । हिंस्र: स्वपापेन विहिंसित:खल:साधु: समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ ३१ ॥

aho batāty-adbhutam eṣa rakṣasābālo nivṛttiṁ gamito ’bhyagāt punaḥhiṁsraḥ sva-pāpena vihiṁsitaḥ khalaḥsādhuḥ samatvena bhayād vimucyate

किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनंपूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम् । यत्सम्परेत: पुनरेव बालकोदिष्टय‍ा स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थित: ॥ ३२ ॥

kiṁ nas tapaś cīrṇam adhokṣajārcanaṁpūrteṣṭa-dattam uta bhūta-sauhṛdamyat samparetaḥ punar eva bālakodiṣṭyā sva-bandhūn praṇayann upasthitaḥ

द‍ृष्ट्वाद्भ‍ुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने । वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मित: ॥ ३३ ॥

dṛṣṭvādbhutāni bahuśonanda-gopo bṛhadvanevasudeva-vaco bhūyomānayām āsa vismitaḥ

एकदार्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी । प्रस्‍नुतं पाययामास स्तनं स्‍नेहपरिप्लुता ॥ ३४ ॥

ekadārbhakam ādāyasvāṅkam āropya bhāminīprasnutaṁ pāyayām āsastanaṁ sneha-pariplutā

पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो दद‍ृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा:सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानिभूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥

pīta-prāyasya jananīsutasya rucira-smitammukhaṁ lālayatī rājañjṛmbhato dadṛśe idam

सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथु: । सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता ॥ ३७ ॥

sā vīkṣya viśvaṁ sahasārājan sañjāta-vepathuḥsammīlya mṛgaśāvākṣīnetre āsīt suvismitā