Canto 10, Chapter 8

श्रीशुक उवाच गर्ग: पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपा: । व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रचोदित: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācagargaḥ purohito rājanyadūnāṁ sumahā-tapāḥvrajaṁ jagāma nandasyavasudeva-pracoditaḥ

तं द‍ृष्ट्वा परमप्रीत: प्रत्युत्थाय कृताञ्जलि: । आनर्चाधोक्षजधिया प्रणिपातपुर:सरम् ॥ २ ॥

taṁ dṛṣṭvā parama-prītaḥpratyutthāya kṛtāñjaliḥānarcādhokṣaja-dhiyāpraṇipāta-puraḥsaram

सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन्पूर्णस्य करवाम किम् ॥ ३ ॥

sūpaviṣṭaṁ kṛtātithyaṁgirā sūnṛtayā munimnandayitvābravīd brahmanpūrṇasya karavāma kim

महद्विचलनं नृणां गृहिणां दीनचेतसाम् । नि:श्रेयसाय भगवन्कल्पते नान्यथा क्‍वचित् ॥ ४ ॥

mahad-vicalanaṁ nṝṇāṁgṛhiṇāṁ dīna-cetasāmniḥśreyasāya bhagavankalpate nānyathā kvacit

ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥ ५ ॥

jyotiṣām ayanaṁ sākṣādyat taj jñānam atīndriyampraṇītaṁ bhavatā yenapumān veda parāvaram

त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठ: संस्कारान्कर्तुमर्हसि । बालयोरनयोर्नृणां जन्मना ब्राह्मणो गुरु: ॥ ६ ॥

tvaṁ hi brahma-vidāṁ śreṣṭhaḥsaṁskārān kartum arhasibālayor anayor nṝṇāṁjanmanā brāhmaṇo guruḥ

श्रीगर्ग उवाच यदूनामहमाचार्य: ख्यातश्च भुवि सर्वदा । सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम् ॥ ७ ॥

śrī-garga uvācayadūnām aham ācāryaḥkhyātaś ca bhuvi sarvadāsutaṁ mayā saṁskṛtaṁ temanyate devakī-sutam

कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥

kaṁsaḥ pāpa-matiḥ sakhyaṁtava cānakadundubheḥdevakyā aṣṭamo garbhona strī bhavitum arhati

श्रीनन्द उवाच अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकैरपि गोव्रजे । कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ १० ॥

śrī-nanda uvācaalakṣito ’smin rahasimāmakair api go-vrajekuru dvijāti-saṁskāraṁsvasti-vācana-pūrvakam

श्रीशुक उवाच एवं सम्प्रार्थितो विप्र: स्वचिकीर्षितमेव तत् । चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयो: ॥ ११ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ samprārthito vipraḥsva-cikīrṣitam eva tatcakāra nāma-karaṇaṁgūḍho rahasi bālayoḥ

श्रीगर्ग उवाच अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणै: । आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद्बलं विदु: । यदूनामपृथग्भावात् सङ्कर्षणमुशन्त्यपि ॥ १२ ॥

śrī-garga uvācaayaṁ hi rohiṇī-putroramayan suhṛdo guṇaiḥākhyāsyate rāma itibalādhikyād balaṁ viduḥyadūnām apṛthag-bhāvātsaṅkarṣaṇam uśanty api

आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनू: । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गत: ॥ १३ ॥

āsan varṇās trayo hy asyagṛhṇato ’nuyugaṁ tanūḥśuklo raktas tathā pītaidānīṁ kṛṣṇatāṁ gataḥ

प्रागयं वसुदेवस्य क्‍वचिज्जातस्तवात्मज: । वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ १४ ॥

prāg ayaṁ vasudevasyakvacij jātas tavātmajaḥvāsudeva iti śrīmānabhijñāḥ sampracakṣate

बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना: ॥ १५ ॥

bahūni santi nāmānirūpāṇi ca sutasya teguṇa-karmānurūpāṇitāny ahaṁ veda no janāḥ

एष व: श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दन: । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १६ ॥

eṣa vaḥ śreya ādhāsyadgopa-gokula-nandanaḥanena sarva-durgāṇiyūyam añjas tariṣyatha

पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिता: । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून्समेधिता: ॥ १७ ॥

purānena vraja-patesādhavo dasyu-pīḍitāḥarājake rakṣyamāṇājigyur dasyūn samedhitāḥ

य एतस्मिन् महाभागा: प्रीतिं कुर्वन्ति मानवा: । नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुरा: ॥ १८ ॥

ya etasmin mahā-bhāgāḥprītiṁ kurvanti mānavāḥnārayo ’bhibhavanty etānviṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ

तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणै: । श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहित: ॥ १९ ॥

tasmān nandātmajo ’yaṁ tenārāyaṇa-samo guṇaiḥśriyā kīrtyānubhāvenagopāyasva samāhitaḥ

श्रीशुक उवाच इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते । नन्द: प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णमाशिषाम् ॥ २० ॥

śrī-śuka uvācaity ātmānaṁ samādiśyagarge ca sva-gṛhaṁ gatenandaḥ pramudito meneātmānaṁ pūrṇam āśiṣām

कालेन व्रजताल्पेन गोकुले रामकेशवौ । जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतु: ॥ २१ ॥

kālena vrajatālpenagokule rāma-keśavaujānubhyāṁ saha pāṇibhyāṁriṅgamāṇau vijahratuḥ

तावङ्‍‍घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौघोषप्रघोषरुचिरं व्रजकर्दमेषु । तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकंमुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रो: ॥ २२ ॥

tāv aṅghri-yugmam anukṛṣya sarīsṛpantaughoṣa-praghoṣa-ruciraṁ vraja-kardameṣutan-nāda-hṛṣṭa-manasāv anusṛtya lokaṁmugdha-prabhītavad upeyatur anti mātroḥ

तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्‍नुवन्त्यौपङ्काङ्गरागरुचिरावुपगृह्य दोर्भ्याम् । दत्त्वा स्तनं प्रपिबतो: स्म मुखं निरीक्ष्यमुग्धस्मिताल्पदशनं ययतु: प्रमोदम् ॥ २३ ॥

tan-mātarau nija-sutau ghṛṇayā snuvantyaupaṅkāṅga-rāga-rucirāv upagṛhya dorbhyāmdattvā stanaṁ prapibatoḥ sma mukhaṁ nirīkṣyamugdha-smitālpa-daśanaṁ yayatuḥ pramodam

यर्ह्यङ्गनादर्शनीयकुमारलीला-वन्तर्व्रजे तदबला: प्रगृहीतपुच्छै: । वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौप्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जहृषुर्हसन्त्य: ॥ २४ ॥

yarhy aṅganā-darśanīya-kumāra-līlāvantar-vraje tad abalāḥ pragṛhīta-pucchaiḥvatsair itas tata ubhāv anukṛṣyamāṇauprekṣantya ujjhita-gṛhā jahṛṣur hasantyaḥ

श‍ृङ्‌ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजलद्विजकण्टकेभ्य:क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निषेद्धुम् । गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तज्जनन्यौशेकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम् ॥ २५ ॥

śṛṅgy-agni-daṁṣṭry-asi-jala-dvija-kaṇṭakebhyaḥkrīḍā-parāv aticalau sva-sutau niṣeddhumgṛhyāṇi kartum api yatra na taj-jananyauśekāta āpatur alaṁ manaso ’navasthām

कालेनाल्पेन राजर्षे राम: कृष्णश्च गोकुले । अघृष्टजानुभि: पद्भ‍िर्विचक्रमतुरञ्जसा ॥ २६ ॥

kālenālpena rājarṣerāmaḥ kṛṣṇaś ca gokuleaghṛṣṭa-jānubhiḥ padbhirvicakramatur añjasā

ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकै: । सहरामो व्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम् ॥ २७ ॥

tatas tu bhagavān kṛṣṇovayasyair vraja-bālakaiḥsaha-rāmo vraja-strīṇāṁcikrīḍe janayan mudam

कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् । श‍ृण्वन्त्या: किल तन्मातुरिति होचु: समागता: ॥ २८ ॥

kṛṣṇasya gopyo ruciraṁvīkṣya kaumāra-cāpalamśṛṇvantyāḥ kila tan-māturiti hocuḥ samāgatāḥ

वत्सान् मुञ्चन् क्‍वचिदसमये क्रोशसञ्जातहास:स्तेयं स्वाद्वत्त्यथ दधिपय: कल्पितै: स्तेययोगै: । मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्तिद्रव्यालाभे सगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान् ॥ २९ ॥

vatsān muñcan kvacid asamaye krośa-sañjāta-hāsaḥsteyaṁ svādv atty atha dadhi-payaḥ kalpitaiḥ steya-yogaiḥmarkān bhokṣyan vibhajati sa cen nātti bhāṇḍaṁ bhinnattidravyālābhe sagṛha-kupito yāty upakrośya tokān

हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यै-श्छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुन: शिक्यभाण्डेषु तद्वित् । ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपंकाले गोप्यो यर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ता: ॥ ३० ॥

hastāgrāhye racayati vidhiṁ pīṭhakolūkhalādyaiśchidraṁ hy antar-nihita-vayunaḥ śikya-bhāṇḍeṣu tad-vitdhvāntāgāre dhṛta-maṇi-gaṇaṁ svāṅgam artha-pradīpaṁkāle gopyo yarhi gṛha-kṛtyeṣu suvyagra-cittāḥ

एवं धार्ष्ट्यान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौस्तेयोपायैर्विरचितकृति: सुप्रतीको यथास्ते । इत्थं स्त्रीभि: सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभि-र्व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्युपालब्धुमैच्छत् ॥ ३१ ॥

evaṁ dhārṣṭyāny uśati kurute mehanādīni vāstausteyopāyair viracita-kṛtiḥ supratīko yathāsteitthaṁ strībhiḥ sa-bhaya-nayana-śrī-mukhālokinībhirvyākhyātārthā prahasita-mukhī na hy upālabdhum aicchat

एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारका: । कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन् ॥ ३२ ॥

ekadā krīḍamānās terāmādyā gopa-dārakāḥkṛṣṇo mṛdaṁ bhakṣitavāniti mātre nyavedayan

सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपालभ्य हितैषिणी । यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत ॥ ३३ ॥

sā gṛhītvā kare kṛṣṇamupālabhya hitaiṣiṇīyaśodā bhaya-sambhrānta-prekṣaṇākṣam abhāṣata

कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान्भक्षितवान्‌ रह: । वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम् ॥ ३४ ॥

kasmān mṛdam adāntātmanbhavān bhakṣitavān rahaḥvadanti tāvakā hy etekumārās te ’grajo ’py ayam

नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिन: । यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥ ३५ ॥

nāhaṁ bhakṣitavān ambasarve mithyābhiśaṁsinaḥyadi satya-giras tarhisamakṣaṁ paśya me mukham

यद्येवं तर्हि व्यादेहीत्युक्त: स भगवान्हरि: । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्य: क्रीडामनुजबालक: ॥ ३६ ॥

yady evaṁ tarhi vyādehī-ty uktaḥ sa bhagavān hariḥvyādattāvyāhataiśvaryaḥkrīḍā-manuja-bālakaḥ

सा तत्र दद‍ृशे विश्वं जगत्स्थास्‍नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल-स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्येव्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥

sā tatra dadṛśe viśvaṁjagat sthāsnu ca khaṁ diśaḥsādri-dvīpābdhi-bhūgolaṁsa-vāyv-agnīndu-tārakam

किं स्वप्न एतदुत देवमायाकिं वा मदीयो बत बुद्धिमोह: । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्यय: कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोग: ॥ ४० ॥

kiṁ svapna etad uta devamāyākiṁ vā madīyo bata buddhi-mohaḥatho amuṣyaiva mamārbhakasyayaḥ kaścanautpattika ātma-yogaḥ

अथो यथावन्न वितर्कगोचरंचेतोमन:कर्मवचोभिरञ्जसा । यदाश्रयं येन यत: प्रतीयतेसुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम् ॥ ४१ ॥

atho yathāvan na vitarka-gocaraṁceto-manaḥ-karma-vacobhir añjasāyad-āśrayaṁ yena yataḥ pratīyatesudurvibhāvyaṁ praṇatāsmi tat-padam

अहं ममासौ पतिरेष मे सुतोव्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती । गोप्यश्च गोपा: सहगोधनाश्च मेयन्माययेत्थं कुमति: स मे गति: ॥ ४२ ॥

ahaṁ mamāsau patir eṣa me sutovrajeśvarasyākhila-vittapā satīgopyaś ca gopāḥ saha-godhanāś ca meyan-māyayetthaṁ kumatiḥ sa me gatiḥ

इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वर: । वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्‍नेहमयीं विभु: ॥ ४३ ॥

itthaṁ vidita-tattvāyāṁgopikāyāṁ sa īśvaraḥvaiṣṇavīṁ vyatanon māyāṁputra-snehamayīṁ vibhuḥ

सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी सारोप्यारोहमात्मजम् । प्रवृद्धस्‍नेहकलिलहृदयासीद् यथा पुरा ॥ ४४ ॥

sadyo naṣṭa-smṛtir gopīsāropyāroham ātmajampravṛddha-sneha-kalila-hṛdayāsīd yathā purā

त्रय्या चोपनिषद्भ‍िश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतै: । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ ४५ ॥

trayyā copaniṣadbhiś casāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥupagīyamāna-māhātmyaṁhariṁ sāmanyatātmajam

श्रीराजोवाचनन्द: किमकरोद् ब्रह्मन्श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्या: स्तनं हरि: ॥ ४६ ॥

śrī-rājovācanandaḥ kim akarod brahmanśreya evaṁ mahodayamyaśodā ca mahā-bhāgāpapau yasyāḥ stanaṁ hariḥ

पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम् ॥ ४७ ॥

pitarau nānvavindetāṁkṛṣṇodārārbhakehitamgāyanty adyāpi kavayoyal loka-śamalāpaham

श्रीशुक उवाच द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥ ४८ ॥

śrī-śuka uvācadroṇo vasūnāṁ pravarodharayā bhāryayā sahakariṣyamāṇa ādeśānbrahmaṇas tam uvāca ha

जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्ति: स्यत्परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ ४९ ॥

jātayor nau mahādevebhuvi viśveśvare haraubhaktiḥ syāt paramā lokeyayāñjo durgatiṁ taret

अस्त्वित्युक्त: स भगवान्व्रजे द्रोणो महायशा: । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ५० ॥

astv ity uktaḥ sa bhagavānvraje droṇo mahā-yaśāḥjajñe nanda iti khyātoyaśodā sā dharābhavat

ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योर्नितरामासीद् गोपगोपीषु भारत ॥ ५१ ॥

tato bhaktir bhagavatiputrī-bhūte janārdanedampatyor nitarām āsīdgopa-gopīṣu bhārata

कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभु: । सहरामो वसंश्चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया ॥ ५२ ॥

kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṁsatyaṁ kartuṁ vraje vibhuḥsaha-rāmo vasaṁś cakreteṣāṁ prītiṁ sva-līlayā