Canto 10, Chapter 70

श्रीशुक उवाच अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्य: पतिभिर्माधव्यो विरहातुरा: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaathoṣasy upavṛttāyāṁkukkuṭān kūjato ’śapangṛhīta-kaṇṭhyaḥ patibhirmādhavyo virahāturāḥ

वयांस्यरोरुवन्कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिन: । गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभि: ॥ २ ॥

vayāṁsy aroruvan kṛṣṇaṁbodhayantīva vandinaḥgāyatsv aliṣv anidrāṇimandāra-vana-vāyubhiḥ

मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यदतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता ॥ ३ ॥

muhūrtaṁ taṁ tu vaidarbhīnāmṛṣyad ati-śobhanamparirambhaṇa-viśleṣātpriya-bāhv-antaraṁ gatā

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भ‍वनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥

brāhme muhūrta utthāyavāry upaspṛśya mādhavaḥdadhyau prasanna-karaṇaātmānaṁ tamasaḥ param

अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधिक्रियाकलापं परिधाय वाससी । चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमोहुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यत: ॥ ६ ॥

athāpluto ’mbhasy amale yathā-vidhikriyā-kalāpaṁ paridhāya vāsasīcakāra sandhyopagamādi sattamohutānalo brahma jajāpa vāg-yataḥ

उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्‍मश‍ृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥

upasthāyārkam udyantaṁtarpayitvātmanaḥ kalāḥdevān ṛṣīn pitṝn vṛddhānviprān abhyarcya cātmavān

गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वश: । नमस्कृत्यात्मसम्भूतीर्मङ्गलानि समस्पृशत् ॥ १० ॥

go-vipra-devatā-vṛddha-gurūn bhūtāni sarvaśaḥnamaskṛtyātma-sambhūtīrmaṅgalāni samaspṛśat

आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् । वासोभिर्भूषणै: स्वीयैर्दिव्यस्रगनुलेपनै: ॥ ११ ॥

ātmānaṁ bhūṣayām āsanara-loka-vibhūṣaṇamvāsobhir bhūṣaṇaiḥ svīyairdivya-srag-anulepanaiḥ

अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गोवृषद्विजदेवता: । कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्त:पुरचारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृती: कामै: प्रतोष्य प्रत्यनन्दत ॥ १२ ॥

avekṣyājyaṁ tathādarśaṁgo-vṛṣa-dvija-devatāḥkāmāṁś ca sarva-varṇānāṁpaurāntaḥ-pura-cāriṇāmpradāpya prakṛtīḥ kāmaiḥpratoṣya pratyanandata

संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्‌ताम्बूलानुलेपनै: । सुहृद: प्रकृतीर्दारानुपायुङ्क्त तत: स्वयम् ॥ १३ ॥

saṁvibhajyāgrato viprānsrak-tāmbūlānulepanaiḥsuhṛdaḥ prakṛtīr dārānupāyuṅkta tataḥ svayam

तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भ‍ुतम् । सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रत: ॥ १४ ॥

tāvat sūta upānīyasyandanaṁ paramādbhutamsugrīvādyair hayair yuktaṁpraṇamyāvasthito ’grataḥ

गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् । सात्यक्युद्धवसंयुक्त: पूर्वाद्रिमिव भास्कर: ॥ १५ ॥

gṛhītvā pāṇinā pāṇīsārathes tam athāruhatsātyaky-uddhava-saṁyuktaḥpūrvādrim iva bhāskaraḥ

ईक्षितोऽन्त:पुरस्‍त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितै: । कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज्जातहासो हरन् मन: ॥ १६ ॥

īkṣito ’ntaḥ-pura-strīṇāṁsa-vrīḍa-prema-vīkṣitaiḥkṛcchrād visṛṣṭo niragājjāta-hāso haran manaḥ

सुधर्माख्यां सभां सर्वैर्वृष्णिभि: परिवारित: । प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मय: ॥ १७ ॥

sudharmākhyāṁ sabhāṁ sarvairvṛṣṇibhiḥ parivāritaḥprāviśad yan-niviṣṭānāṁna santy aṅga ṣaḍ ūrmayaḥ

तत्रोपविष्ट: परमासने विभु-र्बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमोयथोडुराजो दिवि तारकागणै: ॥ १८ ॥

tatropavistaḥ paramāsane vibhurbabhau sva-bhāsā kakubho ’vabhāsayanvṛto nṛ-siṁhair yadubhir yadūttamoyathoḍu-rājo divi tārakā-gaṇaiḥ

तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवै: पृथक् ॥ १९ ॥

tatropamantriṇo rājannānā-hāsya-rasair vibhumupatasthur naṭācāryānartakyas tāṇḍavaiḥ pṛthak

मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरस्वनै: । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिन: ॥ २० ॥

mṛdaṅga-vīṇā-muraja-veṇu-tāla-dara-svanaiḥnanṛtur jagus tuṣṭuvuś casūta-māgadha-vandinaḥ

तत्राहुर्ब्राह्मणा: केचिदासीना ब्रह्मवादिन: । पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथा: ॥ २१ ॥

tatrāhur brāhmaṇāḥ kecidāsīnā brahma-vādinaḥpūrveṣāṁ puṇya-yaśasāṁrājñāṁ cākathayan kathāḥ

तत्रैक: पुरुषो राजन्नागतोऽपूर्वदर्शन: । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारै: प्रवेशित: ॥ २२ ॥

tatraikaḥ puruṣo rājannāgato ’pūrva-darśanaḥvijñāpito bhagavatepratīhāraiḥ praveśitaḥ

स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलि: । राज्ञामावेदयद् दु:खं जरासन्धनिरोधजम् ॥ २३ ॥

sa namaskṛtya kṛṣṇāyapareśāya kṛtāñjaliḥrājñām āvedayad duḥkhaṁjarāsandha-nirodha-jam

ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपा: । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे ॥ २४ ॥

ye ca dig-vijaye tasyasannatiṁ na yayur nṛpāḥprasahya ruddhās tenāsannayute dve girivraje

राजान ऊचु: कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीता: पृथग्धिय: ॥ २५ ॥

rājāna ūcuḥkṛṣṇa kṛṣṇāprameyātmanprapanna-bhaya-bhañjanavayaṁ tvāṁ śaraṇaṁ yāmobhava-bhītāḥ pṛthag-dhiyaḥ

लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त:कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशांसद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ २६ ॥

loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥkarmaṇy ayaṁ tvad-udite bhavad-arcane sveyas tāvad asya balavān iha jīvitāśāṁsadyaś chinatty animiṣāya namo ’stu tasmai

लोके भवाञ्जगदिन: कलयावतीर्ण:सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्य: । कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीशकिं वा जन: स्वकृतमृच्छति तन्न विद्म: ॥ २७ ॥

loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥsad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥkaścit tvadīyam atiyāti nideśam īśakiṁ vā janaḥ sva-kṛtam ṛcchati tan na vidmaḥ

स्वप्नायितं नृपसुखं परतन्त्रमीशशश्वद्भ‍येन मृतकेन धुरं वहाम: । हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यंक्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह ॥ २८ ॥

svapnāyitaṁ nṛpa-sukhaṁ para-tantram īśaśaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṁ vahāmaḥhitvā tad ātmani sukhaṁ tvad-anīha-labhyaṁkliśyāmahe ’ti-kṛpaṇās tava māyayeha

तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्‍‍घ्रियुग्मोबद्धान् वियुङ्‍क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् । यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेकोबिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावी: ॥ २९ ॥

tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmobaddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśātyo bhū-bhujo ’yuta-mataṅgaja-vīryam ekobibhrad rurodha bhavane mṛga-rāḍ ivāvīḥ

यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्रभग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् । जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पोयुष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद् विधेहि ॥ ३० ॥

yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakrabhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryamjitvā nṛ-loka-nirataṁ sakṛd ūḍha-darpoyuṣmat-prajā rujati no ’jita tad vidhehi

दूत उवाच इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्‍‍क्षिण: । प्रपन्ना: पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ ३१ ॥

dūta uvācaiti māgadha-saṁruddhābhavad-darśana-kaṅkṣiṇaḥprapannāḥ pāda-mūlaṁ tedīnānāṁ śaṁ vidhīyatām

श्रीशुक उवाच राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षि: परमद्युति: । बिभ्रत्पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रवि: ॥ ३२ ॥

śrī-śuka uvācarāja-dūte bruvaty evaṁdevarṣiḥ parama-dyutiḥbibhrat piṅga-jaṭā-bhāraṁprādurāsīd yathā raviḥ

तं द‍ृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: सर्वलोकेश्वरेश्वर: । ववन्द उत्थित: शीर्ष्णा ससभ्य: सानुगो मुदा ॥ ३३ ॥

taṁ dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥsarva-lokeśvareśvaraḥvavanda utthitaḥ śīrṣṇāsa-sabhyaḥ sānugo mudā

सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर्वाक्यै: श्रद्धया तर्पयन् मुनिम् ॥ ३४ ॥

sabhājayitvā vidhi-vatkṛtāsana-parigrahambabhāṣe sunṛtair vākyaiḥśraddhayā tarpayan munim

अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणामकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुण: ॥ ३५ ॥

api svid adya lokānāṁtrayāṇām akuto-bhayamnanu bhūyān bhagavatolokān paryaṭato guṇaḥ

न हि तेऽविदितं किञ्चिल्ल‍ोकेष्वीश्वरकर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान्पाण्डवानां चिकीर्षितम् ॥ ३६ ॥

na hi te ’viditaṁ kiñcillokeṣv īśvara-kartṛṣuatha pṛcchāmahe yuṣmānpāṇḍavānāṁ cikīrṣitam

श्रीनारद उवाच द‍ृष्टा मया ते बहुशो दुरत्ययामाया विभो विश्वसृजश्च मायिन: । भूतेषु भूमंश्चरत: स्वशक्तिभि-र्वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्भ‍ुतम् ॥ ३७ ॥

śrī-nārada uvācadṛṣṭā māyā te bahuśo duratyayāmāyā vibho viśva-sṛjaś ca māyinaḥbhūteṣu bhūmaṁś carataḥ sva-śaktibhirvahner iva cchanna-ruco na me ’dbhutam

तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुंस्वमाययेदं सृजतो नियच्छत: । यद् विद्यमानात्मतयावभासतेतस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने ॥ ३८ ॥

tavehitaṁ ko ’rhati sādhu vedituṁsva-māyayedaṁ sṛjato niyacchataḥyad vidyamānātmatayāvabhāsatetasmai namas te sva-vilakṣaṇātmane

जीवस्य य: संसरतो विमोक्षणंन जानतोऽनर्थवहाच्छरीरत: । लीलावतारै: स्वयश:प्रदीपकंप्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥

jīvasya yaḥ saṁsarato vimokṣaṇaṁna jānato ’nartha-vahāc charīrataḥlīlāvatāraiḥ sva-yaśaḥ pradīpakaṁprājvālayat tvā tam ahaṁ prapadye

अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् । राज्ञ: पैतृष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥ ४० ॥

athāpy āśrāvaye brahmanara-loka-viḍambanamrājñaḥ paitṛ-ṣvasreyasyabhaktasya ca cikīrṣitam

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डव: । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद् भवाननुमोदताम् ॥ ४१ ॥

yakṣyati tvāṁ makhendreṇarājasūyena pāṇḍavaḥpārameṣṭhya-kāmo nṛpatistad bhavān anumodatām

तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादय: । दिद‍ृक्षव: समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विन: ॥ ४२ ॥

tasmin deva kratu-varebhavantaṁ vai surādayaḥdidṛkṣavaḥ sameṣyantirājānaś ca yaśasvinaḥ

श्रवणत्कीर्तनाद् ध्यानात्पूयन्तेऽन्तेवसायिन: । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिन: ॥ ४३ ॥

śravaṇāt kīrtanād dhyānātpūyante ’nte-vasāyinaḥtava brahma-mayasyeśakim utekṣābhimarśinaḥ

यस्यामलं दिवि यश: प्रथितं रसायांभूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधोगङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् ॥ ४४ ॥

yasyāmalaṁ divi yaśaḥ prathitaṁ rasāyāṁbhūmau ca te bhuvana-maṅgala dig-vitānammandākinīti divi bhogavatīti cādhogaṅgeti ceha caraṇāmbu punāti viśvam

श्रीशुक उवाच तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृणत्सु विजिगीषया । वाच: पेशै: स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशव: ॥ ४५ ॥

śrī-śuka uvācatatra teṣv ātma-pakṣeṣv a-gṛṇatsu vijigīṣayāvācaḥ peśaiḥ smayan bhṛtyamuddhavaṁ prāha keśavaḥ

श्रीभगवानुवाचत्वं हि न: परमं चक्षु: सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्म: करवाम तत् ॥ ४६ ॥

śrī-bhagavān uvācatvaṁ hi naḥ paramaṁ cakṣuḥsuhṛn mantrārtha-tattva-vitathātra brūhy anuṣṭheyaṁśraddadhmaḥ karavāma tat

इत्युपामन्त्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् । निदेशं शिरसाधाय उद्धव: प्रत्यभाषत ॥ ४७ ॥

ity upāmantrito bhartrāsarva-jñenāpi mugdha-vatnideśaṁ śirasādhāyauddhavaḥ pratyabhāṣata