Canto 10, Chapter 71

श्रीशुक उवाच इत्युदीरितमाकर्ण्य देवर्षेरुद्धवोऽब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामति: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaity udīritam ākarṇyadevaṛṣer uddhavo ’bravītsabhyānāṁ matam ājñāyakṛṣṇasya ca mahā-matiḥ

श्रीउद्धव उवाच यदुक्तमृषिना देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । कार्यं पैतृष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम् ॥ २ ॥

śrī-uddhava uvācayad uktam ṛṣinā devasācivyaṁ yakṣyatas tvayākāryaṁ paitṛ-ṣvasreyasyarakṣā ca śaraṇaiṣiṇām

यष्टव्यं राजसूयेन दिक्च‍क्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३ ॥

yaṣṭavyam rājasūyenadik-cakra-jayinā vibhoato jarā-suta-jayaubhayārtho mato mama

अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चत: ॥ ४ ॥

asmākaṁ ca mahān arthohy etenaiva bhaviṣyatiyaśaś ca tava govindarājño baddhān vimuñcataḥ

स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना ॥ ५ ॥

sa vai durviṣaho rājānāgāyuta-samo balebalinām api cānyeṣāṁbhīmaṁ sama-balaṁ vinā

द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुत: । ब्राह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैर्न प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥ ६ ॥

dvai-rathe sa tu jetavyomā śatākṣauhiṇī-yutaḥbrāhmaṇyo ’bhyarthito viprairna pratyākhyāti karhicit

ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदर: । हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ ॥ ७ ॥

brahma-veṣa-dharo gatvātaṁ bhikṣeta vṛkodaraḥhaniṣyati na sandehodvai-rathe tava sannidhau

निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयो: । हिरण्यगर्भ: शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥

nimittaṁ param īśasyaviśva-sarga-nirodhayoḥhiraṇyagarbhaḥ śarvaś cakālasyārūpiṇas tava

गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्योराज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजाया:पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९ ॥

gāyanti te viśada-karma gṛheṣu devyorājñāṁ sva-śatru-vadham ātma-vimokṣaṇaṁ cagopyaś ca kuñjara-pater janakātmajāyāḥpitroś ca labdha-śaraṇā munayo vayaṁ ca

जरासन्धवध: कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्राय: पाकविपाकेन तव चाभिमत: क्रतु: ॥ १० ॥

jarāsandha-vadhaḥ kṛṣṇabhūry-arthāyopakalpateprāyaḥ pāka-vipākenatava cābhimataḥ kratuḥ

श्रीशुक उवाच इत्युद्धववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥

śrī-śuka uvācaity uddhava-vaco rājansarvato-bhadram acyutamdevarṣir yadu-vṛddhāś cakṛṣṇaś ca pratyapūjayan

अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुत: । भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरून् विभु: ॥ १२ ॥

athādiśat prayāṇāyabhagavān devakī-sutaḥbhṛtyān dāruka-jaitrādīnanujñāpya gurūn vibhuḥ

निर्गमय्यावरोधान्स्वान् ससुतान्सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३ ॥

nirgamayyāvarodhān svānsa-sutān sa-paricchadānsaṅkarṣaṇam anujñāpyayadu-rājaṁ ca śatru-hansūtopanītaṁ sva-rathamāruhad garuḍa-dhvajam

ततो रथद्विपभटसादिनायकै:करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्गभेर्यानकशङ्खगोमुखै:प्रघोषघोषितककुभो निरक्रमत् ॥ १४ ॥

tato ratha-dvipa-bhaṭa-sādi-nāyakaiḥkarālayā parivṛta ātma-senayāmṛdaṅga-bhery-ānaka-śaṅkha-gomukhaiḥpraghoṣa-ghoṣita-kakubho nirakramat

नृवाजिकाञ्चनशिबिकाभिरच्युतंसहात्मजा: पतिमनु सुव्रता ययु: । वराम्बराभरणविलेपनस्रज:सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभि: ॥ १५ ॥

nṛ-vāji-kāñcana-śibikābhir acyutaṁsahātmajāḥ patim anu su-vratā yayuḥvarāmbarābharaṇa-vilepana-srajaḥsu-saṁvṛtā nṛbhir asi-carma-pāṇibhiḥ

नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यन:-करेणुभि: परिजनवारयोषित: । स्वलङ्कृता: कटकुटिकम्बलाम्बरा-द्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वत: ॥ १६ ॥

naroṣṭra-go-mahiṣa-kharāśvatary-anaḥkareṇubhiḥ parijana-vāra-yoṣitaḥsv-alaṅkṛtāḥ kaṭa-kuṭi-kambalāmbarādy-upaskarā yayur adhiyujya sarvataḥ

बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरै-र्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभि: । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवे-र्यथार्णव: क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभि: ॥ १७ ॥

balaṁ bṛhad-dhvaja-paṭa-chatra-cāmarairvarāyudhābharaṇa-kirīṭa-varmabhiḥdivāṁśubhis tumula-ravaṁ babhau raveryathārṇavaḥ kṣubhita-timiṅgilormibhiḥ

अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजित:प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्व्‍यवसितमाहृतार्हणोमुकुन्दसन्दरशननिर्वृतेन्द्रिय: ॥ १८ ॥

atho munir yadu-patinā sabhājitaḥpraṇamya taṁ hṛdi vidadhad vihāyasāniśamya tad-vyavasitam āhṛtārhaṇomukunda-sandaraśana-nirvṛtendriyaḥ

राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥

rāja-dūtam uvācedaṁbhagavān prīṇayan girāmā bhaiṣṭa dūta bhadraṁ voghātayiṣyāmi māgadham

इत्युक्त: प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरे: प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षव: ॥ २० ॥

ity uktaḥ prasthito dūtoyathā-vad avadan nṛpānte ’pi sandarśanaṁ śaureḥpratyaikṣan yan mumukṣavaḥ

आनर्तसौवीरमरूंस्तीर्त्वा विनशनं हरि: । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१ ॥

ānarta-sauvīra-marūṁstīrtvā vinaśanaṁ hariḥgirīn nadīr atīyāyapura-grāma-vrajākarān

ततो द‍ृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२ ॥

tato dṛṣadvatīṁ tīrtvāmukundo ’tha sarasvatīmpañcālān atha matsyāṁś caśakra-prastham athāgamat

तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात् सोपध्याय: सुहृद्‌वृत: ॥ २३ ॥

tam upāgatam ākarṇyaprīto durdarśanaṁ nṛnāmajāta-śatrur niragātsopadhyāyaḥ suhṛd-vṛtaḥ

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । अभ्ययात्स हृषीकेशं प्राणा: प्राणमिवाद‍ृत: ॥ २४ ॥

gīta-vāditra-ghoṣeṇabrahma-ghoṣeṇa bhūyasāabhyayāt sa hṛṣīkeśaṁprāṇāḥ prāṇam ivādṛtaḥ

द‍ृष्ट्वा विक्लिन्नहृदय: कृष्णं स्‍नेहेन पाण्डव: । चिराद् द‍ृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुन: पुन: ॥ २५ ॥

dṛṣṭvā viklinna-hṛdayaḥkṛṣṇaṁ snehena pāṇḍavaḥcirād dṛṣṭaṁ priyatamaṁsasvaje ’tha punaḥ punaḥ

दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयंमुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभ: । लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनोहृष्यत्तनुर्विस्मृतलोकविभ्रम: ॥ २६ ॥

dorbhyāṁ pariṣvajya ramāmalālayaṁmukunda-gātraṁ nṛ-patir hatāśubhaḥlebhe parāṁ nirvṛtim aśru-locanohṛṣyat-tanur vismṛta-loka-vibhramaḥ

तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतोभीम: स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रिय: । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदाप्रवृद्धबाष्पा: परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७ ॥

taṁ mātuleyaṁ parirabhya nirvṛtobhīmaḥ smayan prema-jalākulendriyaḥyamau kirīṭī ca suhṛttamaṁ mudāpravṛddha-bāṣpāḥ parirebhire ’cyutam

अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादित: । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हत: । मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ॥ २८ ॥

arjunena pariṣvaktoyamābhyām abhivāditaḥbrāhmaṇebhyo namaskṛtyavṛddhebhyaś ca yathārhataḥmānino mānayām āsakuru-sṛñjaya-kaikayān

सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमन्त्रिण: । मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखै: । ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगु: ॥ २९ ॥

sūta-māgadha-gandharvāvandinaś copamantriṇaḥmṛdaṅga-śaṅkha-paṭahavīṇā-paṇava-gomukhaiḥbrāhmaṇāś cāravindākṣaṁtuṣṭuvur nanṛtur jaguḥ

एवं सुहृद्भ‍ि: पर्यस्त: पुण्यश्लोकशिखामणि: । संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम् ॥ ३० ॥

evaṁ suhṛdbhiḥ paryastaḥpuṇya-śloka-śikhāmaṇiḥsaṁstūyamāno bhagavānviveśālaṅkṛtaṁ puram

संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै-श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्-गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल-निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुश‍ृङ्गै-र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥

saṁsikta-vartma kariṇāṁ mada-gandha-toyaiścitra-dhvajaiḥ kanaka-toraṇa-pūrṇa-kumbhaiḥmṛṣṭātmabhir nava-dukūla-vibhūṣaṇa-srag-gandhair nṛbhir yuvatibhiś ca virājamānam

प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र-मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धा: । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पेद्रष्टुं ययुर्युवतय: स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३३ ॥

prāptaṁ niśamya nara-locana-pāna-pātramautsukya-viślathita-keśa-dukūla-bandhāḥsadyo visṛjya gṛha-karma patīṁś ca talpedraṣṭuṁ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge

तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भ‍ि:कृष्णं सभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढा: । नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्यसुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३४ ॥

tasmin su-saṅkula ibhāśva-ratha-dvipadbhiḥkṛṣṇam sa-bhāryam upalabhya gṛhādhirūḍhāḥnāryo vikīrya kusumair manasopaguhyasu-svāgataṁ vidadhur utsmaya-vīkṣitena

ऊचु: स्‍त्रिय: पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नी-स्तारा यथोडुपसहा: किमकार्यमूभि: । यच्चक्षुषां पुरुषमौलिरुदारहास-लीलावलोककलयोत्सवमातनोति ॥ ३५ ॥

ūcuḥ striyaḥ pathi nirīkṣya mukunda-patnīstārā yathoḍupa-sahāḥ kim akāry amūbhiḥyac cakṣuṣāṁ puruṣa-maulir udāra-hāsalīlāvaloka-kalayotsavam ātanoti

तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणय: । चक्रु: सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनस: ॥ ३६ ॥

tatra tatropasaṅgamyapaurā maṅgala-pāṇayaḥcakruḥ saparyāṁ kṛṣṇāyaśreṇī-mukhyā hatainasaḥ

अन्त:पुरजनै: प्रीत्या मुकुन्द: फुल्ल‍लोचनै: । ससम्भ्रमैरभ्युपेत: प्राविशद् राजमन्दिरम् ॥ ३७ ॥

antaḥ-pura-janaiḥ prītyāmukundaḥ phulla-locanaiḥsa-sambhramair abhyupetaḥprāviśad rāja-mandiram

पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्‍नुषा परिषस्वजे ॥ ३८ ॥

pṛthā vilokya bhrātreyaṁkṛṣṇaṁ tri-bhuvaneśvaramprītātmotthāya paryaṅkātsa-snuṣā pariṣasvaje

गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमाद‍ृत: । पूजायां नाविदत्कृत्यं प्रमोदोपहतो नृप: ॥ ३९ ॥

govindaṁ gṛham ānīyadeva-deveśam ādṛtaḥpūjāyāṁ nāvidat kṛtyaṁpramodopahato nṛpaḥ

पितृष्वसुर्गुरुस्‍त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् । स्वयं च कृष्णया राजन्भगिन्या चाभिवन्दित: ॥ ४० ॥

pitṛ-svasur guru-strīṇāṁkṛṣṇaś cakre ’bhivādanamsvayaṁ ca kṛṣṇayā rājanbhaginyā cābhivanditaḥ

श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्‍मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्‍मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥

śvaśṛvā sañcoditā kṛṣṇākṛṣṇa-patnīś ca sarvaśaḥānarca rukmiṇīṁ satyāṁbhadrāṁ jāmbavatīṁ tathā

सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् । ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम् ॥ ४३ ॥

sukhaṁ nivāsayām āsadharma-rājo janārdanamsa-sainyaṁ sānugāmatyaṁsa-bhāryaṁ ca navaṁ navam

तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥

tarpayitvā khāṇḍavenavahniṁ phālguna-saṁyutaḥmocayitvā mayaṁ yenarājñe divyā sabhā kṛtā