Canto 10, Chapter 72

श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । श‍ृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥

śrī-śuka uvācaekadā tu sabhā-madhyaāsthito munibhir vṛtaḥbrāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyairbhrātṛbhiś ca yudhiṣṭhiraḥ

श्रीयुधिष्ठिर उवाच क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनी: । यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् सम्पादय न: प्रभो ॥ ३ ॥

śrī-yudhiṣṭhira uvācakratu-rājena govindarājasūyena pāvanīḥyakṣye vibhūtīr bhavatastat sampādaya naḥ prabho

त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्तिध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग-माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥

tvat-pāduke avirataṁ pari ye carantidhyāyanty abhadra-naśane śucayo gṛṇantivindanti te kamala-nābha bhavāpavargamāśāsate yadi ta āśiṣa īśa nānye

तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द-सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एष: । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषांनिष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥

tad deva-deva bhavataś caraṇāravinda-sevānubhāvam iha paśyatu loka eṣaḥye tvāṁ bhajanti na bhajanty uta vobhayeṣāṁniṣṭhāṁ pradarśaya vibho kuru-sṛñjayānām

न ब्रह्मण: स्वपरभेदमतिस्तव स्यात्सर्वात्मन: समद‍ृश: स्वसुखानुभूते: । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसाद:सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥

na brahmaṇaḥ sva-para-bheda-matis tava syātsarvātmanaḥ sama-dṛśaḥ sva-sukhānubhūteḥsaṁsevatāṁ sura-taror iva te prasādaḥsevānurūpam udayo na viparyayo ’tra

श्रीभगवानुवाचसम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥

śrī-bhagavān uvācasamyag vyavasitaṁ rājanbhavatā śatru-karśanakalyāṇī yena te kīrtirlokān anubhaviṣyati

ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि न: प्रभो । सर्वेषामपि भूतानामीप्सित: क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥

ṛṣīṇāṁ pitṛ-devānāṁsuhṛdām api naḥ prabhosarveṣām api bhūtānāmīpsitaḥ kratu-rāḍ ayam

विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥

vijitya nṛpatīn sarvānkṛtvā ca jagatīṁ vaśesambhṛtya sarva-sambhārānāharasva mahā-kratum

एते ते भ्रातरो राजल्ँ लोकपालांशसम्भवा: । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभि: ॥ १० ॥

ete te bhrātaro rājaḻloka-pālāṁśa-sambhavāḥjito ’smy ātmavatā te ’haṁdurjayo yo ’kṛtātmabhiḥ

न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिव: ॥ ११ ॥

na kaścin mat-paraṁ loketejasā yaśasā śriyāvibhūtibhir vābhibhaveddevo ’pi kim u pārthivaḥ

श्रीशुक उवाच निशम्य भगवद्गीतं प्रीत: फुल्ल‍मुखाम्बुज: । भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥

śrī-śuka uvācaniśamya bhagavad-gītaṁprītaḥ phulla-mukhāmbujaḥbhrātṝn dig-vijaye ’yuṅktaviṣṇu-tejopabṛṁhitān

सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयै: । दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यै: केकयै: सह मद्रकै: ॥ १३ ॥

sahadevaṁ dakṣiṇasyāmādiśat saha sṛñjayaiḥdiśi pratīcyāṁ nakulamudīcyāṁ savyasācinamprācyāṁ vṛkodaraṁ matsyaiḥkekayaiḥ saha madrakaiḥ

ते विजित्य नृपान्वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥

te vijitya nṛpān vīrāājahrur digbhya ojasāajāta-śatrave bhūridraviṇaṁ nṛpa yakṣyate

श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरि: । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥

śrutvājitaṁ jarāsandhaṁnṛpater dhyāyato hariḥāhopāyaṁ tam evādyauddhavo yam uvāca ha

भीमसेनोऽर्जुन: कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्‍त्रय: । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यत: ॥ १६ ॥

bhīmaseno ’rjunaḥ kṛṣṇobrahma-linga-dharās trayaḥjagmur girivrajaṁ tātabṛhadratha-suto yataḥ

ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिन: ॥ १७ ॥

te gatvātithya-velāyāṁgṛheṣu gṛha-medhinambrahmaṇyaṁ samayāceranrājanyā brahma-liṅginaḥ

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् । तन्न: प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १८ ॥

rājan viddhy atithīn prāptānarthino dūram āgatāntan naḥ prayaccha bhadraṁ teyad vayaṁ kāmayāmahe

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभि: । किं न देयं वदान्यानां क: पर: समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥

kiṁ durmarṣaṁ titikṣūṇāṁkim akāryam asādhubhiḥkiṁ na deyaṁ vadānyānāṁkaḥ paraḥ sama-darśinām

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्प: स वाच्य: शोच्य एव स: ॥ २० ॥

yo ’nityena śarīreṇasatāṁ geyaṁ yaśo dhruvamnācinoti svayaṁ kalpaḥsa vācyaḥ śocya eva saḥ

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्ति: शिबिर्बलि: । व्याध: कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गता: ॥ २१ ॥

hariścandro rantidevauñchavṛttiḥ śibir baliḥvyādhaḥ kapoto bahavohy adhruveṇa dhruvaṁ gatāḥ

श्रीशुक उवाच स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय द‍ृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२ ॥

śrī-śuka uvācasvarair ākṛtibhis tāṁs tuprakoṣṭhair jyā-hatair apirājanya-bandhūn vijñāyadṛṣṭa-pūrvān acintayat

राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥

rājanya-bandhavo hy etebrahma-liṅgāni bibhratidadāni bhikṣitaṁ tebhyaātmānam api dustyajam

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥

baler nu śrūyate kīrtirvitatā dikṣv akalmaṣāaiśvaryād bhraṁśitasyāpivipra-vyājena viṣṇunā

जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थ: क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यश: ॥ २६ ॥

jīvatā brāhmaṇārthāyako nv arthaḥ kṣatra-bandhunādehena patamānenanehatā vipulaṁ yaśaḥ

इत्युदारमति: प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि व: ॥ २७ ॥

ity udāra-matiḥ prāhakṛṣṇārjuna-vṛkodarānhe viprā vriyatāṁ kāmodadāmy ātma-śiro ’pi vaḥ

श्रीभगवानुवाचयुद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्‍‍क्षिण: ॥ २८ ॥

śrī-bhagavān uvācayuddhaṁ no dehi rājendradvandvaśo yadi manyaseyuddhārthino vayaṁ prāptārājanyā nānya-kāṅkṣiṇaḥ

असौ वृकोदर: पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥

asau vṛkodaraḥ pārthastasya bhrātārjuno hy ayamanayor mātuleyaṁ māṁkṛṣṇaṁ jānīhi te ripum

एवमावेदितो राजा जहासोच्चै: स्म मागध: । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि व: ॥ ३० ॥

evam āvedito rājājahāsoccaiḥ sma māgadhaḥāha cāmarṣito mandāyuddhaṁ tarhi dadāmi vaḥ

न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गत: ॥ ३१ ॥

na tvayā bhīruṇā yotsyeyudhi viklava-tejasāmathurāṁ sva-purīṁ tyaktvāsamudraṁ śaraṇaṁ gataḥ

अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे सम: । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥

ayaṁ tu vayasātulyonāti-sattvo na me samaḥarjuno na bhaved yoddhābhīmas tulya-balo mama

इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहि: ॥ ३३ ॥

ity uktvā bhīmasenāyaprādāya mahatīṁ gadāmdvitīyāṁ svayam ādāyanirjagāma purād bahiḥ

तत: समेखले वीरौ संयुक्तावितरेतरम् । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥

tataḥ samekhale vīrausaṁyuktāv itaretaramjaghnatur vajra-kalpābhyāṁgadābhyāṁ raṇa-durmadau

मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतो: शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणो: ॥ ३५ ॥

maṇḍalāni vicitrāṇisavyaṁ dakṣiṇam eva cacaratoḥ śuśubhe yuddhaṁnaṭayor iva raṅgiṇoḥ

ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभ: । गदयो: क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनो: ॥ ३६ ॥

tataś caṭa-caṭā-śabdovajra-niṣpesa-sannibhaḥgadayoḥ kṣiptayo rājandantayor iva dantinoḥ

ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमानेअन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखेसंयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्यो: ॥ ३७ ॥

te vai gade bhuja-javena nipātyamāneanyonyato ’ṁsa-kaṭi-pāda-karoru-jatrumcūrṇī-babhūvatur upetya yathārka-śākhesaṁyudhyator dviradayor iva dīpta-manvyoḥ

इत्थं तयो: प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौक्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरय:स्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयो: प्रहरतोरिभयोरिवासी-न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थ: ॥ ३८ ॥

itthaṁ tayoḥ prahatayor gadayor nṛ-vīraukruddhau sva-muṣṭibhir ayaḥ-sparaśair apiṣṭāmśabdas tayoḥ praharator ibhayor ivāsīnnirghāta-vajra-paruṣas tala-tāḍanotthaḥ

तयोरेवं प्रहरतो: समशिक्षाबलौजसो: । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥

tayor evaṁ praharatoḥsama-śikṣā-balaujasoḥnirviśeṣam abhūd yuddhamakṣīṇa-javayor nṛpa

शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरि: ॥ ४० ॥

śatror janma-mṛtī vidvāñjīvitaṁ ca jarā-kṛtampārtham āpyāyayan svenatejasācintayad dhariḥ

सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शन: । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४१ ॥

sañcintyārī-vadhopāyaṁbhīmasyāmogha-darśanaḥdarśayām āsa viṭapaṁpāṭayann iva saṁjñayā

तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीम: प्रहरतां वर: । गृहीत्वा पादयो: शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४२ ॥

tad vijñāya mahā-sattvobhīmaḥ praharatāṁ varaḥgṛhītvā pādayoḥ śatruṁpātayām āsa bhū-tale

एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य स: । गुदत: पाटयामास शाखमिव महागज: ॥ ४३ ॥

ekam pādaṁ padākramyadorbhyām anyaṁ pragṛhya saḥgudataḥ pāṭayām āsaśākham iva mahā-gajaḥ

एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले दद‍ृशु: प्रजा: ॥ ४४ ॥

eka-pādoru-vṛṣaṇa-kaṭi-pṛṣṭha-stanāṁsakeeka-bāhv-akṣi-bhrū-karṇeśakale dadṛśuḥ prajāḥ

हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ ४५ ॥

hāhā-kāro mahān āsīnnihate magadheśvarepūjayām āsatur bhīmaṁparirabhya jayācyatau

सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावन: । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभु: । मोचयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४६ ॥

sahadevaṁ tat-tanayaṁbhagavān bhūta-bhāvanaḥabhyaṣiñcad ameyātmāmagadhānāṁ patiṁ prabhuḥmocayām āsa rājanyānsaṁruddhā māgadhena ye