Canto 10, Chapter 74

श्रीशुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभो: । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ yudhiṣṭhiro rājājarāsandha-vadhaṁ vibhoḥkṛṣṇasya cānubhāvaṁ taṁśrutvā prītas tam abravīt

श्रीयुधिष्ठिर उवाच ये स्युस्‍त्रैलोक्यगुरव: सर्वे लोकामहेश्वरा: । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥

śrī-yudhiṣṭhira uvācaye syus trai-lokya-guravaḥsarve lokā maheśvarāḥvahanti durlabhaṁ labdvāśirasaivānuśāsanam

स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥

sa bhavān aravindākṣodīnānām īśa-mānināmdhatte ’nuśāsanaṁ bhūmaṁstad atyanta-viḍambanam

न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवे: ॥ ४ ॥

na hy ekasyādvitīyasyabrahmaṇaḥ paramātmanaḥkarmabhir vardhate tejohrasate ca yathā raveḥ

न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधी: पशूनामिव वैकृती ॥ ५ ॥

na vai te ’jita bhaktānāṁmamāham iti mādhavatvaṁ taveti ca nānā-dhīḥpaśūnām iva vaikṛtī

श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विज: । कृष्णानुमोदित: पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: ॥ ६ ॥

śrī-śuka uvācaity uktvā yajñiye kālevavre yuktān sa ṛtvijaḥkṛṣṇānumoditaḥ pārthobrāhmaṇān brahma-vādinaḥ

द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्‍च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्‍त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥

dvaipāyano bharadvājaḥsumantur gotamo ’sitaḥvasiṣṭhaś cyavanaḥ kaṇvomaitreyaḥ kavaṣas tritaḥ

उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिद‍ृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥

upahūtās tathā cānyedroṇa-bhīṣma-kṛpādayaḥdhṛtarāṣṭraḥ saha-sutoviduraś ca mahā-matiḥ

ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणा: स्वर्णलाङ्गलै: । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥

tatas te deva-yajanaṁbrāhmaṇāḥ svarṇa-lāṅgalaiḥkṛṣṭvā tatra yathāmnāyaṁdīkṣayāṁ cakrire nṛpam

हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्‍यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥

haimāḥ kilopakaraṇāvaruṇasya yathā purāindrādayo loka-pālāviriñci-bhava-saṁyutāḥ

अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चस: । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामरा: ॥ १६ ॥

ayājayan mahā-rājaṁyājakā deva-varcasaḥrājasūyena vidhi-vatpracetasam ivāmarāḥ

सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहित: ॥ १७ ॥

sūtye ’hany avanī-pāloyājakān sadasas-patīnapūjayan mahā-bhāgānyathā-vat su-samāhitaḥ

सदस्याग्र्‍यार्हणार्हं वै विमृशन्त: सभासद: । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥

sadasyāgryārhaṇārhaṁ vaivimṛśantaḥ sabhā-sadaḥnādhyagacchann anaikāntyātsahadevas tadābravīt

अर्हति ह्यच्युत: श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पति: । एष वै देवता: सर्वा देशकालधनादय: ॥ १९ ॥

arhati hy acyutaḥ śraiṣṭhyaṁbhagavān sātvatāṁ patiḥeṣa vai devatāḥ sarvādeśa-kāla-dhanādayaḥ

यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥

yad-ātmakam idaṁ viśvaṁkratavaś ca yad-ātmakāḥagnir āhutayo mantrāsāṅkhyaṁ yogaś ca yat-paraḥ

विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्व: श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥

vividhānīha karmāṇijanayan yad-avekṣayāīhate yad ayaṁ sarvaḥśreyo dharmādi-lakṣaṇam

तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥

tasmāt kṛṣṇāya mahatedīyatāṁ paramārhaṇamevaṁ cet sarva-bhūtānāmātmanaś cārhaṇaṁ bhavet

सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥

sarva-bhūtātma-bhūtāyakṛṣṇāyānanya-darśinedeyaṁ śāntāya pūrṇāyadattasyānantyam icchatā

इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवु: सर्वे साधु साध्विति सत्तमा: ॥ २५ ॥

ity uktvā sahadevo ’bhūttūṣṇīṁ kṛṣṇānubhāva-vittac chrutvā tuṣṭuvuḥ sarvesādhu sādhv iti sattamāḥ

श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्‍धृषीकेशं प्रीत: प्रणयविह्वल: ॥ २६ ॥

śrutvā dvijeritaṁ rājājñātvā hārdaṁ sabhā-sadāmsamarhayad dhṛṣīkeśaṁprītaḥ praṇaya-vihvalaḥ

तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥

tat-pādāv avanijyāpaḥśirasā loka-pāvanīḥsa-bhāryaḥ sānujāmātyaḥsa-kuṭumbo vahan mudā

इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जना: । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ २९ ॥

itthaṁ sabhājitaṁ vīkṣyasarve prāñjalayo janāḥnamo jayeti nemus taṁnipetuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥ

इत्थं निशम्य दमघोषसुत: स्वपीठा-दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्यु: । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षीसंश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीत: ॥ ३० ॥

itthaṁ niśamya damaghoṣa-sutaḥ sva-pīṭhādutthāya kṛṣṇa-guṇa-varṇana-jāta-manyuḥutkṣipya bāhum idam āha sadasy amarṣīsaṁśrāvayan bhagavate paruṣāṇy abhītaḥ

ईशो दुरत्यय: काल इति सत्यवती श्रुति: । वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥

īśo duratyayaḥ kālaiti satyavatī srutiḥvṛddhānām api yad buddhirbāla-vākyair vibhidyate

यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । सदसस्पतय: सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥

yūyaṁ pātra-vidāṁ śreṣṭhāmā mandhvaṁ bāla-bhāṣītamsadasas-patayaḥ sarvekṛṣṇo yat sammato ’rhaṇe

तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥

tapo-vidyā-vrata-dharānjñāna-vidhvasta-kalmaṣānparamaṛṣīn brahma-niṣṭhāḻloka-pālaiś ca pūjitān

वर्णाश्रमकुलापेत: सर्वधर्मबहिष्कृत: । स्वैरवर्ती गुणैर्हीन: सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥

varṇāśrama-kulāpetaḥsarva-dharma-bahiṣ-kṛtaḥsvaira-vartī guṇair hīnaḥsaparyāṁ katham arhati

ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भ‍िर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥

yayātinaiṣāṁ hi kulaṁśaptaṁ sadbhir bahiṣ-kṛtamvṛthā-pāna-rataṁ śaśvatsaparyāṁ katham arhati

ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यव: प्रजा: ॥ ३७ ॥

brahmarṣi-sevitān deśānhitvaite ’brahma-varcasamsamudraṁ durgam āśrityabādhante dasyavaḥ prajāḥ

एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गल: । नोवाच किञ्चिद्भगवान्यथा सिंह: शिवारुतम् ॥ ३८ ॥

evam-ādīny abhadrāṇibabhāṣe naṣṭa-maṅgalaḥnovāca kiñcid bhagavānyathā siṁhaḥ śivā-rutam

भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दु:सहं तत् सभासद: । कर्णौ पिधाय निर्जग्मु: शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥

bhagavan-nindanaṁ śrutvāduḥsahaṁ tat sabhā-sadaḥkarṇau pidhāya nirjagmuḥśapantaś cedi-paṁ ruṣā

निन्दां भगवत: श‍ृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति य: सोऽपि यात्यध: सुकृताच्च्युत: ॥ ४० ॥

nindāṁ bhagavataḥ śṛṇvaṁstat-parasya janasya vātato nāpaiti yaḥ so ’piyāty adhaḥ sukṛtāc cyutaḥ

तत: पाण्डुसुता: क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जया: । उदायुधा: समुत्तस्थु: शिशुपालजिघांसव: ॥ ४१ ॥

tataḥ pāṇḍu-sutāḥ kruddhāmatsya-kaikaya-sṛñjayāḥudāyudhāḥ samuttasthuḥśiśupāla-jighāṁsavaḥ

ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्‍गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञ: सदसि भारत ॥ ४२ ॥

tataś caidyas tv asambhrāntojagṛhe khaḍga-carmaṇībhartsayan kṛṣṇa-pakṣīyānrājñaḥ sadasi bhārata

तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिर: क्षुरान्तचक्रेण जहारपततो रिपो: ॥ ४३ ॥

tāvad utthāya bhagavānsvān nivārya svayaṁ ruṣāśiraḥ kṣurānta-cakreṇajahāra patato ripoḥ

शब्द: कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिण: ॥ ४४ ॥

śabdaḥ kolāhalo ’thāsīcchiśupāle hate mahāntasyānuyāyino bhūpādudruvur jīvitaiṣiṇaḥ

चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥

caidya-dehotthitaṁ jyotirvāsudevam upāviśatpaśyatāṁ sarva-bhūtānāmulkeva bhuvi khāc cyutā

जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥

janma-trayānuguṇita-vaira-saṁrabdhayā dhiyādhyāyaṁs tan-mayatāṁ yātobhāvo hi bhava-kāraṇam

ऋत्विग्भ्य: ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७ ॥

ṛtvigbhyaḥ sa-sadasyebhyodakṣināṁ vipulām adātsarvān sampūjya vidhi-vaccakre ’vabhṛtham eka-rāṭ

साधयित्वा क्रतु: राज्ञ: कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भ‍िरभियाचित: ॥ ४८ ॥

sādhayitvā kratuḥ rājñaḥkṛṣṇo yogeśvareśvaraḥuvāsa katicin māsānsuhṛdbhir abhiyācitaḥ

ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वर: । ययौ सभार्य: सामात्य: स्वपुरं देवकीसुत: ॥ ४९ ॥

tato ’nujñāpya rājānamanicchantam apīśvaraḥyayau sa-bhāryaḥ sāmātyaḥsva-puraṁ devakī-sutaḥ

वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुन: पुन: ॥ ५० ॥

varṇitaṁ tad upākhyānaṁmayā te bahu-vistaramvaikuṇṭha-vāsinor janmavipra-śāpāt punaḥ punaḥ

राजसूयावभृथ्येन स्‍नातो राजा युधिष्ठिर: । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥

rājasūyāvabhṛthyenasnāto rājā yudhiṣṭhiraḥbrahma-kṣatra-sabhā-madhyeśuśubhe sura-rāḍ iva

राज्ञा सभाजिता: सर्वे सुरमानवखेचरा: । कृष्णं क्रतुं च शंसन्त: स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥

rājñā sabhājitāḥ sarvesura-mānava-khecarāḥkṛṣṇaṁ kratuṁ ca śaṁsantaḥsva-dhāmāni yayur mudā

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रियं स्फीतां द‍ृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥

duryodhanam ṛte pāpaṁkaliṁ kuru-kulāmayamyo na sehe śrīyaṁ sphītāṁdṛṣṭvā pāṇḍu-sutasya tām

य इदं कीर्तयेद् विष्णो: कर्म चैद्यवधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥

ya idaṁ kīrtayed viṣṇoḥkarma caidya-vadhādikamrāja-mokṣaṁ vitānaṁ casarva-pāpaiḥ pramucyate