Canto 10, Chapter 75

श्रीराजोवाचअजातशत्रोस्तं द‍ृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥

śrī-rājovācaajāta-śatros tam dṛṣṭvārājasūya-mahodayamsarve mumudire brahmannṛ-devā ye samāgatāḥ

श्रीबादरायणिरुवाचपितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मन: । बान्धवा: परिचर्यायां तस्यासन्प्रेमबन्धना: ॥ ३ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācapitāmahasya te yajñerājasūye mahātmanaḥbāndhavāḥ paricaryāyāṁtasyāsan prema-bandhanāḥ

भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥

bhīmo mahānasādhyakṣodhanādhyakṣaḥ suyodhanaḥsahadevas tu pūjāyāṁnakulo dravya-sādhane

ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषुस्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभि: । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टेचक्रुस्ततस्त्ववभृथस्‍नपनं द्युनद्याम् ॥ ८ ॥

ṛtvik-sadasya-bahu-vitsu suhṛttameṣusv-iṣṭeṣu sūnṛta-samarhaṇa-dakṣiṇābhiḥcaidye ca sātvata-pateś caraṇaṁ praviṣṭecakrus tatas tv avabhṛtha-snapanaṁ dyu-nadyām

मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखा: । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥ ९ ॥

mṛdaṅga-śaṅkha-paṇava-dhundhury-ānaka-gomukhāḥvāditrāṇi vicitrāṇinedur āvabhṛthotsave

नार्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगु: । वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥ १० ॥

nārtakyo nanṛtur hṛṣṭāgāyakā yūthaśo jaguḥvīṇā-veṇu-talonnādasteṣāṁ sa divam aspṛśat

चित्रध्वजपताकाग्रैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभि: । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्‍ममालिन: ॥ ११ ॥

citra-dhvaja-patākāgrairibhendra-syandanārvabhiḥsv-alaṅkṛtair bhaṭair bhūpāniryayū rukma-mālinaḥ

यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोशला: । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर्यजमानपुर:सरा: ॥ १२ ॥

yadu-sṛñjaya-kāmboja-kuru-kekaya-kośalāḥkampayanto bhuvaṁ sainyairyayamāna-puraḥ-sarāḥ

सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेणभूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वास्तुष्टुवु: पुष्पवर्षिण: ॥ १३ ॥

sadasyartvig-dvija-śreṣṭhābrahma-ghoṣeṇa bhūyasādevarṣi-pitṛ-gandharvāstuṣṭuvuḥ puṣpa-varṣiṇaḥ

स्वलङ्कृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरै: । विलिम्पन्त्योऽभिसिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसै: ॥ १४ ॥

sv-alaṇkṛtā narā nāryogandha-srag-bhūṣaṇāmbaraiḥvilimpantyo ’bhisiñcantyovijahrur vividhai rasaiḥ

तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुङ्कुमै: । पुम्भिर्लिप्ता: प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषित: ॥ १५ ॥

taila-gorasa-gandhoda-haridrā-sāndra-kuṅkumaiḥpumbhir liptāḥ pralimpantyovijahrur vāra-yoṣitaḥ

गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद्देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यो । ता मातुलेयसखिभि: परिषिच्यमाना:सव्रीडहासविकसद्वदना विरेजु: ॥ १६ ॥

guptā nṛbhir niragamann upalabdhum etaddevyo yathā divi vimāna-varair nṛ-devyotā mātuleya-sakhibhiḥ pariṣicyamānāḥsa-vrīḍa-hāsa-vikasad-vadanā virejuḥ

ता देवरानुत सखीन् सिषिचुर्द‍ृतीभि:क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्या: । औत्सुक्यमुक्तकवराच्च्यवमानमाल्या:क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारै: ॥ १७ ॥

tā devarān uta sakhīn siṣicur dṛtībhiḥklinnāmbarā vivṛta-gātra-kucoru-madhyāḥautsukya-mukta-kavarāc cyavamāna-mālyāḥkṣobhaṁ dadhur mala-dhiyāṁ rucirair vihāraiḥ

स सम्राड् रथमारुढ: सदश्वं रुक्‍ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्नीभि: क्रियाभि: क्रतुराडिव ॥ १८ ॥

sa samrāḍ ratham āruḍhaḥsad-aśvaṁ rukma-mālinamvyarocata sva-patnībhiḥkriyābhiḥ kratu-rāḍ iva

पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विज: । आचान्तं स्‍नापयां चक्रुर्गङ्गायां सह कृष्णया ॥ १९ ॥

patnī-samyājāvabhṛthyaiścaritvā te tam ṛtvijaḥācāntaṁ snāpayāṁ cakrurgaṅgāyāṁ saha kṛṣṇayā

देवदुन्दुभयो नेदुर्नरदुन्दुभिभि: समम् । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवा: ॥ २० ॥

deva-dundubhayo nedurnara-dundubhibhiḥ samammumucuḥ puṣpa-varṣāṇidevarṣi-pitṛ-mānavāḥ

सस्‍नुस्तत्र तत: सर्वे वर्णाश्रमयुता नरा: । महापातक्यपि यत: सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ॥ २१ ॥

sasnus tatra tataḥ sarvevarṇāśrama-yutā narāḥmahā-pātaky api yataḥsadyo mucyeta kilbiṣāt

अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृत: । ऋत्विक्सदस्यविप्रादीनानर्चाभरणाम्बरै: ॥ २२ ॥

atha rājāhate kṣaumeparidhāya sv-alaṅkṛtaḥṛtvik-sadasya-viprādīnānarcābharaṇāmbaraiḥ

बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वश: । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृप: ॥ २३ ॥

bandhūñ jñātīn nṛpān mitra-suhṛdo ’nyāṁś ca sarvaśaḥabhīkṣnaṁ pūjayām āsanārāyaṇa-paro nṛpaḥ

सर्वे जना: सुररुचो मणिकुण्डलस्र-गुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घ्यहारा: । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट-वक्त्रश्रिय: कनकमेखलया विरेजु: ॥ २४ ॥

sarve janāḥ sura-ruco maṇi-kuṇḍala-srag-uṣṇīṣa-kañcuka-dukūla-mahārghya-hārāḥnāryaś ca kuṇḍala-yugālaka-vṛnda-juṣṭa-vaktra-śriyaḥ kanaka-mekhalayā virejuḥ

अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्‍शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥

athartvijo mahā-śīlāḥsadasyā brahma-vādinaḥbrahma-kṣatriya-viṭ-śudrā-rājāno ye samāgatāḥ

हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन्प्रशंसन्त: पिबन्मर्त्योऽमृतं यथा ॥ २७ ॥

hari-dāsasya rājarṣerājasūya-mahodayamnaivātṛpyan praśaṁsantaḥpiban martyo ’mṛtaṁ yathā

ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातर: ॥ २८ ॥

tato yudhiṣṭhiro rājāsuhṛt-sambandhi-bāndhavānpremṇā nivārayām āsakṛṣṇaṁ ca tyāga-kātaraḥ

भगवानपि तत्राङ्ग न्यावात्सीत्तत्प्रियंकर: । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम् ॥ २९ ॥

bhagavān api tatrāṅganyāvātsīt tat-priyaṁ-karaḥprasthāpya yadu-vīrāṁś casāmbādīṁś ca kuśasthalīm

इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वर: ॥ ३० ॥

itthaṁ rājā dharma-sutomanoratha-mahārṇavamsu-dustaraṁ samuttīryakṛṣṇenāsīd gata-jvaraḥ

एकदान्त:पुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधन: श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मन: ॥ ३१ ॥

ekadāntaḥ-pure tasyavīkṣya duryodhanaḥ śriyamatapyad rājasūyasyamahitvaṁ cācyutātmanaḥ

यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्मी-र्नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपक्लृप्ता: । ताभि: पतीन् द्रुपदराजसुतोपतस्थेयस्यां विषक्तहृदय: कुरुराडतप्यत् ॥ ३२ ॥

yasmiṁs narendra-ditijendra-surendra-lakṣmīrnānā vibhānti kila viśva-sṛjopakḷptāḥtābhiḥ patīn drupada-rāja-sutopatastheyasyāṁ viṣakta-hṛdayaḥ kuru-rāḍ atapyat

यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रंश्रोणीभरेण शनकै: क्व‍णदङ्‍‍घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारंश्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम् ॥ ३३ ॥

yasmin tadā madhu-pater mahiṣī-sahasraṁśroṇī-bhareṇa śanakaiḥ kvaṇad-aṅghri-śobhammadhye su-cāru kuca-kuṅkuma-śoṇa-hāraṁśrīman-mukhaṁ pracala-kuṇḍala-kuntalāḍhyam

सभायां मयक्लृप्तायां क्व‍ापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥

sabhāyāṁ maya-kḷptāyāṁkvāpi dharma-suto ’dhirāṭvṛto ’nugair bandhubhiś cakṛṣṇenāpi sva-cakṣuṣā

तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशदसिहस्त: क्षिपन् रुषा ॥ ३६ ॥

tatra duryodhano mānīparīto bhrātṛbhir nṛpakirīṭa-mālī nyaviśadasi-hastaḥ kṣipan ruṣā

स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्‍त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् । जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहित: ॥ ३७ ॥

sthale ’bhyagṛhṇād vastrāntaṁjalaṁ matvā sthale ’patatjale ca sthala-vad bhrāntyāmaya-māyā-vimohitaḥ

जहास भीमस्तं द‍ृष्ट्वा स्‍त्रियो नृपतयोऽपरे । निवार्यमाणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिता: ॥ ३८ ॥

jahāsa bhīmas taṁ dṛṣṭvāstriyo nṛpatayo parenivāryamāṇā apy aṅgarājñā kṛṣṇānumoditāḥ

स व्रीडितोऽवाग‍्वदनो रुषा ज्वलन्निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्द: सुमहानभूत् सता-मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान् भुवो भरंसमुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् द‍ृशा ॥ ३९ ॥

sa vrīḍito ’vag-vadano ruṣā jvalanniṣkramya tūṣṇīṁ prayayau gajāhvayamhā-heti śabdaḥ su-mahān abhūt satāmajāta-śatrur vimanā ivābhavatbabhūva tūṣṇīṁ bhagavān bhuvo bharaṁsamujjihīrṣur bhramati sma yad-dṛśā

एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ ॥ ४० ॥

etat te ’bhihitaṁ rājanyat pṛṣṭo ’ham iha tvayāsuyodhanasya daurātmyaṁrājasūye mahā-kratau