Canto 10, Chapter 76

श्रीशुक उवाच अथान्यदपि कृष्णस्य श‍ृणु कर्माद्भ‍ुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaathānyad api kṛṣṇasyaśṛṇu karmādbhutaṁ nṛpakrīḍā-nara-śarīrasyayathā saubha-patir hataḥ

शिशुपालसख: शाल्वो रुक्‍मिण्युद्वाह आगत: । यदुभिर्निर्जित: सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २ ॥

śiśupāla-sakhaḥ śālvorukmiṇy-udvāha āgataḥyadubhir nirjitaḥ saṅkhyejarāsandhādayas tathā

शाल्व: प्रतिज्ञामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत ॥ ३ ॥

śālvaḥ pratijñām akarocchṛṇvatāṁ sarva-bhūbhujāmayādavāṁ kṣmāṁ kariṣyepauruṣaṁ mama paśyata

इति मूढ: प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृप: पांशुमुष्टिं सकृद्ग्रसन् ॥ ४ ॥

iti mūḍhaḥ pratijñāyadevaṁ paśu-patiṁ prabhumārādhayām āsa nṛpaḥpāṁśu-muṣṭiṁ sakṛd grasan

संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापति: । वरेणच्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ ५ ॥

saṁvatsarānte bhagavānāśu-toṣa umā-patiḥvareṇa cchandayām āsaśālvaṁ śaraṇam āgatam

देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥

devāsura-manuṣyāṇāṁgandharvoraga-rakṣasāmabhedyaṁ kāma-gaṁ vavresa yānaṁ vṛṣṇi-bhīṣaṇam

तथेति गिरिशादिष्टो मय: परपुरंजय: । पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७ ॥

tatheti giriśādiṣṭomayaḥ para-puraṁ-jayaḥpuraṁ nirmāya śālvāyaprādāt saubham ayas-mayam

स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । ययौ द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८ ॥

sa labdhvā kāma-gaṁ yānaṁtamo-dhāma durāsadamyayas dvāravatīṁ śālvovairaṁ vṛṣṇi-kṛtaṁ smaran

निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्‍यान्निपेतु: शस्‍त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥

nirudhya senayā śālvomahatyā bharatarṣabhapurīṁ babhañjopavanānudyānāni ca sarvaśaḥ

इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । नाभ्यपद्यत शं राजंस्‍त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२ ॥

ity ardyamānā saubhenakṛṣṇasya nagarī bhṛśamnābhyapadyata śaṁ rājaṁstri-pureṇa yathā mahī

प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजा: प्रजा: । मा भैष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशा: ॥ १३ ॥

pradyumno bhagavān vīkṣyabādhyamānā nijāḥ prajāḥma bhaiṣṭety abhyadhād vīrorathārūḍho mahā-yaśāḥ

सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥

sātyakiś cārudeṣṇaś casāmbo ’krūraḥ sahānujaḥhārdikyo bhānuvindaś cagadaś ca śuka-sāraṇau

तत: प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभि: सह । यथासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥

tataḥ pravavṛte yuddhaṁśālvānāṁ yadubhiḥ sahayathāsurāṇāṁ vibudhaistumulaṁ loma-harṣaṇam

ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्‍त्रै रुक्‍मिणीसुत: । क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगु: ॥ १७ ॥

tāś ca saubha-pater māyādivyāstrai rukmiṇī-sutaḥkṣaṇena nāśayām āsanaiśaṁ tama ivoṣṇa-guḥ

विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्‍त्रिभि: ॥ १९ ॥

vivyādha pañca-viṁśatyāsvarṇa-puṅkhair ayo-mukhaiḥśālvasya dhvajinī-pālaṁśaraiḥ sannata-parvabhiḥ

तदद्भुचतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मन: । द‍ृष्ट्वा तं पूजयामासु: सर्वे स्वपरसैनिका: ॥ २० ॥

tad adbhutaṁ mahat karmapradyumnasya mahātmanaḥdṛṣṭvā taṁ pūjayām āsuḥsarve sva-para-sainikāḥ

बहुरूपैकरूपं तद् द‍ृश्यते न च द‍ृश्यते । मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१ ॥

bahu-rūpaika-rūpaṁ taddṛśyate na ca dṛśyatemāyā-mayaṁ maya-kṛtaṁdurvibhāvyaṁ parair abhūt

क्व‍‍चिद्भ‍ूमौ क्व‍‍चिद् व्योम्नि गिरिमूर्ध्‍नि जले क्व‍‍चित् । अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम् ॥ २२ ॥

kvacid bhūmau kvacid vyomnigiri-mūrdhni jale kvacitalāta-cakra-vad bhrāmyatsaubhaṁ tad duravasthitam

यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभ: सहसैनिक: । शाल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चञ् छरान् सात्वतयूथपा: ॥ २३ ॥

yatra yatropalakṣyetasa-saubhaḥ saha-sainikaḥśālvas tatas tato ’muñcañcharān sātvata-yūthapāḥ

शरैरग्‍न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदै: । पीड्यमानपुरानीक: शाल्वोऽमुह्यत्परेरितै: ॥ २४ ॥

śarair agny-arka-saṁsparśairāśī-viṣa-durāsadaiḥpīḍyamāna-purānīkaḥśālvo ’muhyat pareritaiḥ

शाल्वानीकपशस्‍त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिता: । न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषव: ॥ २५ ॥

śālvānīkapa-śastraughairvṛṣṇi-vīrā bhṛśārditāḥna tatyajū raṇaṁ svaṁ svaṁloka-dvaya-jigīṣavaḥ

शाल्वामात्यो द्युमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडित: । आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६ ॥

śālvāmātyo dyumān nāmapradyumnaṁ prak prapīḍitaḥāsādya gadayā maurvyāvyāhatya vyanadad balī

प्रद्युम्नं गदया शीर्णवक्ष:स्थलमरिंदमम् । अपोवाह रणात्सूतो धर्मविद् दारुकात्मज: ॥ २७ ॥

pradyumnaṁ gadayā sīrṇa-vakṣaḥ-sthalam ariṁ-damamapovāha raṇāt sūtodharma-vid dārukātmajaḥ

लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णि: सारथिमब्रवीत् । अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥

labdha-samjño muhūrtenakārṣṇiḥ sārathim abravītaho asādhv idaṁ sūtayad raṇān me ’pasarpaṇam

न यदूनां कुले जात: श्रूयते रणविच्युत: । विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात् ॥ २९ ॥

na yadūnāṁ kule jātaḥśrūyate raṇa-vicyutaḥvinā mat klība-cittenasūtena prāpta-kilbiṣāt

किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ । युद्धात्सम्यगपक्रान्त: पृष्टस्तत्रात्मन: क्षमम् ॥ ३० ॥

kiṁ nu vakṣye ’bhisaṅgamyapitarau rāma-keśavauyuddhāt samyag apakrāntaḥpṛṣṭas tatrātmanaḥ kṣamam

व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामय: । क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यै: कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥

vyaktaṁ me kathayiṣyantihasantyo bhrātṛ-jāmayaḥklaibyaṁ kathaṁ kathaṁ vīratavānyaiḥ kathyatāṁ mṛdhe

सारथिरुवाचधर्मं विजानतायुष्मन् कृतमेतन्मया विभो । सूत: कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२ ॥

sārathir uvācadharmaṁ vijānatāyuṣmankṛtam etan mayā vibhosūtaḥ kṛcchra-gataṁ rakṣedrathinaṁ sārathiṁ rathī

एतद्विदित्वा तु भवान्मयापोवाहितो रणात् । उपसृष्ट: परेणेति मूर्च्छितो गदया हत: ॥ ३३ ॥

etad viditvā tu bhavānmayāpovāhito raṇātupasṛṣṭaḥ pareṇetimūrcchito gadayā hataḥ