Canto 10, Chapter 77

श्रीशुक उवाच स उपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुक: । नय मां द्युमत: पार्श्वं वीरस्येत्याह सारथिम् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācasa upaspṛśya salilaṁdaṁśito dhṛta-kārmukaḥnaya māṁ dyumataḥ pārśvaṁvīrasyety āha sārathim

विधमन्तं स्वसैन्यानि द्युमन्तं रुक्‍मिणीसुत: । प्रतिहत्य प्रत्यविध्यान्नाराचैरष्टभि: स्मयन् ॥ २ ॥

vidhamantaṁ sva-sainyānidyumantaṁ rukmiṇī-sutaḥpratihatya pratyavidhyānnārācair aṣṭabhiḥ smayan

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत् । द्वाभ्यं धनुश्च केतुं च शरेणान्येन वै शिर: ॥ ३ ॥

caturbhiś caturo vāhānsūtam ekena cāhanatdvābhyaṁ dhanuś ca ketuṁ caśareṇānyena vai śiraḥ

गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नु: सौभपतेर्बलम् । पेतु: समुद्रे सौभेया: सर्वे सञ्छिन्नकन्धरा: ॥ ४ ॥

gada-sātyaki-sāmbādyājaghnuḥ saubha-pater balampetuḥ samudre saubheyāḥsarve sañchinna-kandharāḥ

एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । युद्धं त्रिनवरात्रं तदभूत्तुमुलमुल्बणम् ॥ ५ ॥

evaṁ yadūnāṁ śālvānāṁnighnatām itaretaramyuddhaṁ tri-nava-rātraṁ tadabhūt tumulam ulbaṇam

इन्द्रप्रस्थं गत: कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ ॥ ७ ॥

indraprasthaṁ gataḥ kṛṣṇaāhūto dharma-sūnunārājasūye ’tha nivṛtteśiśupāle ca saṁsthite

आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्गत: । राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्यु: पुरीं मम ॥ ८ ॥

āha cāham ihāyātaārya-miśrābhisaṅgataḥrājanyāś caidya-pakṣīyānūnaṁ hanyuḥ purīṁ mama

वीक्ष्य तत् कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशव: ॥ ९ ॥

vīkṣya tat kadanaṁ svānāṁnirūpya pura-rakṣaṇamsaubhaṁ ca śālva-rājaṁ cadārukaṁ prāha keśavaḥ

रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम् ॥ १० ॥

rathaṁ prāpaya me sūtaśālvasyāntikam āśu vaisambhramas te na kartavyomāyāvī saubha-rāḍ ayam

इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुक: । विशन्तं दद‍ृशु: सर्वे स्वे परे चारुणानुजम् ॥ ११ ॥

ity uktaś codayām āsaratham āsthāya dārukaḥviśantaṁ dadṛśuḥ sarvesve pare cāruṇānujam

शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वर: । प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे ॥ १२ ॥

śālvaś ca kṛṣṇam ālokyahata-prāya-baleśvaraḥprāharat kṛṣṇa-sūtayaśaktiṁ bhīma-ravāṁ mṛdhe

तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्तीं दिश: शौरि: सायकै: शतधाच्छिनत् ॥ १३ ॥

tām āpatantīṁ nabhasimaholkām iva raṁhasābhāsayantīṁ diśaḥ śauriḥsāyakaiḥ śatadhācchinat

तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणै: सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसन्दोहै: खं सूर्य इव रश्मिभि: ॥ १४ ॥

taṁ ca ṣoḍaśabhir viddhvābānaiḥ saubhaṁ ca khe bhramatavidhyac chara-sandohaiḥkhaṁ sūrya iva raśmibhiḥ

शाल्व: शौरेस्तु दो: सव्यं सशार्ङ्गं शार्ङ्गधन्वन: । बिभेद न्यपतद्धस्ताच्छार्ङ्गमासीत्तदद्भ‍ुतम् ॥ १५ ॥

śālvaḥ śaures tu doḥ savyaṁsa-śārṅgaṁ śārṅga-dhanvanaḥbibheda nyapatad dhastācchārṅgam āsīt tad adbhutam

हाहाकारो महानासीद् भूतानां तत्र पश्यताम् । निनद्य सौभराडुच्चैरिदमाह जनार्दनम् ॥ १६ ॥

hāhā-kāro mahān āsīdbhūtānāṁ tatra paśyatāmninadya saubha-rāḍ uccairidam āha janārdanam

यत्त्वया मूढ न: सख्युर्भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्त: स सभामध्ये त्वया व्यापादित: सखा ॥ १७ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्बाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रत: ॥ १८ ॥

yat tvayā mūḍha naḥ sakhyurbhrātur bhāryā hṛtekṣatāmpramattaḥ sa sabhā-madhyetvayā vyāpāditaḥ sakhā

श्रीभगवानुवाचवृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुषं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहुभाषिण: ॥ १९ ॥

śrī-bhagavān uvācavṛthā tvaṁ katthase mandana paśyasy antike ’ntakampaurusaṁ darśayanti smaśūrā na bahu-bhāṣiṇaḥ

इत्युक्त्वा भगवाञ्छाल्वं गदया भीमवेगया । तताड जत्रौ संरब्ध: स चकम्पे वमन्नसृक् ॥ २० ॥

ity uktvā bhagavāñ chālvaṁgadayā bhīma-vegayātatāḍa jatrau saṁrabdhaḥsa cakampe vamann asṛk

गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत । ततो मुहूर्त आगत्य पुरुष: शिरसाच्युतम् । देवक्या प्रहितोऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन् ॥ २१ ॥

gadāyāṁ sannivṛttāyāṁśālvas tv antaradhīyatatato muhūrta āgatyapuruṣaḥ śirasācyutamdevakyā prahito ’smītinatvā prāha vaco rudan

कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल । बद्ध्वापनीत: शाल्वेन सौनिकेन यथा पशु: ॥ २२ ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bāhopitā te pitṛ-vatsalabaddhvāpanītaḥ śālvenasaunikena yathā paśuḥ

निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गत: । विमनस्को घृणी स्‍नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा ॥ २३ ॥

niśamya vipriyaṁ kṛṣṇomānusīṁ prakṛtiṁ gataḥvimanasko ghṛṇī snehādbabhāṣe prākṛto yathā

कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरै: । शाल्वेनाल्पीयसा नीत: पिता मे बलवान् विधि: ॥ २४ ॥

kathaṁ rāmam asambhrāntaṁjitvājeyaṁ surāsuraiḥśālvenālpīyasā nītaḥpitā me balavān vidhiḥ

इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् प्रत्युपस्थित: । वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच स: ॥ २५ ॥

iti bruvāṇe govindesaubha-rāṭ pratyupasthitaḥvasudevam ivānīyakṛṣṇaṁ cedam uvāca saḥ

एष ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि । वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुमीशश्चेत् पाहि बालिश ॥ २६ ॥

eṣa te janitā tātoyad-artham iha jīvasivadhiṣye vīkṣatas te ’mumīśaś cet pāhi bāliśa

एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्‍गेनानकदुन्दुभे: । उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत् ॥ २७ ॥

evaṁ nirbhartsya māyāvīkhaḍgenānakadundubheḥutkṛtya śira ādāyakha-sthaṁ saubhaṁ samāviśat

ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुत:स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्गत: । महानुभावस्तदबुध्यदासुरींमायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम् ॥ २८ ॥

tato muhūrtaṁ prakṛtāv upaplutaḥsva-bodha āste sva-janānuṣaṅgataḥmahānubhāvas tad abudhyad āsurīṁmāyāṁ sa śālva-prasṛtāṁ mayoditām

न तत्र दूतं न पितु: कलेवरंप्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युत: । स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुंसौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यत: ॥ २९ ॥

na tatra dūtaṁ na pituḥ kalevaraṁprabuddha ājau samapaśyad acyutaḥsvāpnaṁ yathā cāmbara-cāriṇaṁ ripuṁsaubha-stham ālokya nihantum udyataḥ

एवं वदन्ति राजर्षे ऋषय: के च नान्विता: । यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत ॥ ३० ॥

evaṁ vadanti rājarṣeṛṣayaḥ ke ca nānvitāḥyat sva-vāco virudhyetanūnaṁ te na smaranty uta

क्व‍ शोकमोहौ स्‍नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवा: । क्व‍ चाखण्डितविज्ञानज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डित: ॥ ३१ ॥

kva śoka-mohau sneho vābhayaṁ vā ye ’jña-sambhavāḥkva cākhaṇḍita-vijñāna-jñānaiśvaryas tv akhaṇḍitaḥ

यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्ययाहिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरंकुतो नु मोह: परमस्य सद्गते: ॥ ३२ ॥

yat-pāda-sevorjitayātma-vidyayāhinvanty anādyātma-viparyaya-grahamlabhanta ātmīyam anantam aiśvaraṁkuto nu mohaḥ paramasya sad-gateḥ

तं शस्‍त्रपूगै: प्रहरन्तमोजसाशाल्वं शरै: शौरिरमोघविक्रम: । विद्ध्वाच्छिनद् वर्म धनु: शिरोमणिंसौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह ॥ ३३ ॥

taṁ śastra-pūgaiḥ praharantam ojasāśālvaṁ śaraiḥ śaurir amogha-vikramaḥviddhvācchinad varma dhanuḥ śiro-maṇiṁsaubhaṁ ca śatror gadayā ruroja ha

तत् कृष्णहस्तेरितया विचूर्णितंपपात तोये गदया सहस्रधा । विसृज्य तद् भूतलमास्थितो गदा-मुद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद्‌द्रुतम् ॥ ३४ ॥

tat kṛṣṇa-hasteritayā vicūrṇitaṁpapāta toye gadayā sahasradhāvisṛjya tad bhū-talam āsthito gadāmudyamya śālvo ’cyutam abhyagād drutam

आधावत: सगदं तस्य बाहुंभल्ल‍ेन छित्त्वाथ रथाङ्गमद्भ‍ुतम् । वधाय शाल्वस्य लयार्कसन्निभंबिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचल: ॥ ३५ ॥

ādhāvataḥ sa-gadaṁ tasya bāhuṁbhallena chittvātha rathāṅgam adbhutamvadhāya śālvasya layārka-sannibhaṁbibhrad babhau sārka ivodayācalaḥ

जहार तेनैव शिर: सकुण्डलंकिरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरि: । वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरोबभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ ३६ ॥

jahāra tenaiva śiraḥ sa-kuṇḍalaṁkirīṭa-yuktaṁ puru-māyino hariḥvajreṇa vṛtrasya yathā purandarobabhūva hāheti vacas tadā nṛṇām

तस्मिन् निपतिते पापे सौभे च गदया हते । नेदुर्दुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिता: । सखीनामपचितिं कुर्वन्दन्तवक्रो रुषाभ्यगात् ॥ ३७ ॥

tasmin nipatite pāpesaubhe ca gadayā hatenedur dundubhayo rājandivi deva-gaṇeritāḥsakhīnām apacitiṁ kurvandantavakro ruṣābhyagāt