Canto 10, Chapter 9

श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥

śrī-śuka uvācaekadā gṛha-dāsīṣuyaśodā nanda-gehinīkarmāntara-niyuktāsunirmamantha svayaṁ dadhi

क्षौमं वास: पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्धंपुत्रस्‍नेहस्‍नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभ्रू: । रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्कङ्कणौ कुण्डले चस्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निर्ममन्थ ॥ ३ ॥

kṣaumaṁ vāsaḥ pṛthu-kaṭi-taṭe bibhratī sūtra-naddhaṁputra-sneha-snuta-kuca-yugaṁ jāta-kampaṁ ca subhrūḥrajjv-ākarṣa-śrama-bhuja-calat-kaṅkaṇau kuṇḍale casvinnaṁ vaktraṁ kabara-vigalan-mālatī nirmamantha

तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरि: । गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥

tāṁ stanya-kāma āsādyamathnantīṁ jananīṁ hariḥgṛhītvā dadhi-manthānaṁnyaṣedhat prītim āvahan

तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनंस्‍नेहस्‍नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् । अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया-वुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते ॥ ५ ॥

tam aṅkam ārūḍham apāyayat stanaṁsneha-snutaṁ sa-smitam īkṣatī mukhamatṛptam utsṛjya javena sā yayāvutsicyamāne payasi tv adhiśrite

सञ्जातकोप: स्फुरितारुणाधरंसन्दश्य दद्भ‍िर्दधिमन्थभाजनम् । भित्त्वा मृषाश्रुर्द‍ृषदश्मना रहोजघास हैयङ्गवमन्तरं गत: ॥ ६ ॥

sañjāta-kopaḥ sphuritāruṇādharaṁsandaśya dadbhir dadhi-mantha-bhājanambhittvā mṛṣāśrur dṛṣad-aśmanā rahojaghāsa haiyaṅgavam antaraṁ gataḥ

उत्तार्य गोपी सुश‍ृतं पय: पुन:प्रविश्य संद‍ृश्य च दध्यमत्रकम् । भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म त-ज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥

uttārya gopī suśṛtaṁ payaḥ punaḥpraviśya saṁdṛśya ca dadhy-amatrakambhagnaṁ vilokya sva-sutasya karma tajjahāsa taṁ cāpi na tatra paśyatī

उलूखलाङ्‌घ्रेरुपरि व्यवस्थितंमर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् । हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणंनिरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनै: ॥ ८ ॥

ulūkhalāṅghrer upari vyavasthitaṁmarkāya kāmaṁ dadataṁ śici sthitamhaiyaṅgavaṁ caurya-viśaṅkitekṣaṇaṁnirīkṣya paścāt sutam āgamac chanaiḥ

तामात्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वर-स्ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् । गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनांक्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मन: ॥ ९ ॥

tām ātta-yaṣṭiṁ prasamīkṣya satvarastato ’varuhyāpasasāra bhītavatgopy anvadhāvan na yam āpa yogināṁkṣamaṁ praveṣṭuṁ tapaseritaṁ manaḥ

अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चल-च्छ्रोणीभराक्रान्तगति: सुमध्यमा । जवेन विस्रंसितकेशबन्धन-च्युतप्रसूनानुगति: परामृशत् ॥ १० ॥

anvañcamānā jananī bṛhac-calac-chroṇī-bharākrānta-gatiḥ sumadhyamājavena visraṁsita-keśa-bandhana-cyuta-prasūnānugatiḥ parāmṛśat

कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणीकषन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना । उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणंहस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ ११ ॥

kṛtāgasaṁ taṁ prarudantam akṣiṇīkaṣantam añjan-maṣiṇī sva-pāṇināudvīkṣamāṇaṁ bhaya-vihvalekṣaṇaṁhaste gṛhītvā bhiṣayanty avāgurat

त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला । इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा ॥ १२ ॥

tyaktvā yaṣṭiṁ sutaṁ bhītaṁvijñāyārbhaka-vatsalāiyeṣa kila taṁ baddhuṁdāmnātad-vīrya-kovidā

न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥

na cāntar na bahir yasyana pūrvaṁ nāpi cāparampūrvāparaṁ bahiś cāntarjagato yo jagac ca yaḥ

तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागस: । द्‌व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥

tad dāma badhyamānasyasvārbhakasya kṛtāgasaḥdvy-aṅgulonam abhūt tenasandadhe ’nyac ca gopikā

यदासीत्तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि द्‌व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥

yadāsīt tad api nyūnaṁtenānyad api sandadhetad api dvy-aṅgulaṁ nyūnaṁyad yad ādatta bandhanam

एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥

evaṁ sva-geha-dāmāniyaśodā sandadhaty apigopīnāṁ susmayantīnāṁsmayantī vismitābhavat

स्वमातु: स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रज: । द‍ृष्ट्वा परिश्रमं कृष्ण: कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥

sva-mātuḥ svinna-gātrāyāvisrasta-kabara-srajaḥdṛṣṭvā pariśramaṁ kṛṣṇaḥkṛpayāsīt sva-bandhane

एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता । स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥

evaṁ sandarśitā hy aṅgahariṇā bhṛtya-vaśyatāsva-vaśenāpi kṛṣṇenayasyedaṁ seśvaraṁ vaśe

नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ २० ॥

nemaṁ viriñco na bhavona śrīr apy aṅga-saṁśrayāprasādaṁ lebhire gopīyat tat prāpa vimuktidāt

नायं सुखापो भगवान्देहिनां गोपिकासुत: । ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१ ॥

nāyaṁ sukhāpo bhagavāndehināṁ gopikā-sutaḥjñānināṁ cātma-bhūtānāṁyathā bhaktimatām iha

कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभु: । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥

kṛṣṇas tu gṛha-kṛtyeṣuvyagrāyāṁ mātari prabhuḥadrākṣīd arjunau pūrvaṁguhyakau dhanadātmajau

पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् । नलकूवरमणिग्रीवाविति ख्यातौ श्रियान्वितौ ॥ २३ ॥

purā nārada-śāpenavṛkṣatāṁ prāpitau madātnalakūvara-maṇigrīvāviti khyātau śriyānvitau