Canto 10, Chapter 83

श्रीशुक उवाच तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गति: । युधिष्ठिरमथापृच्छत् सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācatathānugṛhya bhagavāngopīnāṁ sa gurur gatiḥyudhiṣṭhiram athāpṛcchatsarvāṁś ca suhṛdo ’vyayam

त एवं लोकनाथेन परिपृष्टा: सुसत्कृता: । प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहस: ॥ २ ॥

ta evaṁ loka-nāthenaparipṛṣṭāḥ su-sat-kṛtāḥpratyūcur hṛṣṭa-manasastat-pādekṣā-hatāṁhasaḥ

कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवंमहन्मनस्तो मुखनि:सृतं क्व‍‍चित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभोदेहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ ३ ॥

kuto ’śivaṁ tvac-caraṇāmbujāsavaṁmahan-manasto mukha-niḥsṛtaṁ kvacitpibanti ye karṇa-puṭair alaṁ prabhodehaṁ-bhṛtāṁ deha-kṛd-asmṛti-cchidam

हि त्वात्मधामविधुतात्मकृतत्र्यवस्था-मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् । कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग-मायाकृतिं परमहंसगतिं नता: स्म ॥ ४ ॥

hi tvātma dhāma-vidhutātma-kṛta-try-avasthāmānanda-samplavam akhaṇḍam akuṇṭha-bodhamkālopasṛṣṭa-nigamāvana ātta-yoga-māyākṛtiṁ paramahaṁsa-gatiṁ natāḥ sma

श्रीऋषिरुवाचइत्युत्तम:श्लोकशिखामणिं जने-ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्‍त्रिय: । समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं-स्‍त्रिलोकगीता: श‍ृणु वर्णयामि ते ॥ ५ ॥

śrī-ṛṣir uvācaity uttamaḥ-śloka-śikhā-maṇiṁ janeṣvabhiṣṭuvatsv andhaka-kaurava-striyaḥsametya govinda-kathā mitho ’gṛnaṁstri-loka-gītāḥ śṛṇu varṇayāmi te

श्रीद्रौपद्युवाचहे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्‍य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥

śrī-draupady uvācahe vaidarbhy acyuto bhadrehe jāmbavati kauśalehe satyabhāme kālindiśaibye rohiṇi lakṣmaṇe

श्रीरुक्‍मिण्युवाचचैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषुराजस्वजेयभटशेखरिताङ्‍‍घ्रिरेणु: । निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात्तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥ ८ ॥

śrī-rukmiṇy uvācacaidyāya mārpayitum udyata-kārmukeṣurājasv ajeya-bhaṭa-śekharitāṅghri-reṇuḥninye mṛgendra iva bhāgam ajāvi-yūthāttac-chrī-niketa-caraṇo ’stu mamārcanāya

श्रीसत्यभामोवाचयो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेनलिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार । जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेनभीत: पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥

śrī-satyabhāmovācayo me sanābhi-vadha-tapta-hṛdā tatenaliptābhiśāpam apamārṣṭum upājahārajitvarkṣa-rājam atha ratnam adāt sa tenabhītaḥ pitādiśata māṁ prabhave ’pi dattām

श्रीजाम्बवत्युवाचप्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवंसीतापतिं त्रिनवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् । ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मांपादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी ॥ १० ॥

śrī-jāmbavaty uvācaprājñāya deha-kṛd amuṁ nija-nātha-daivaṁsītā-patiṁ tri-navahāny amunābhyayudhyatjñātvā parīkṣita upāharad arhaṇaṁ māṁpādau pragṛhya maṇināham amuṣya dāsī

श्रीकालिन्द्युवाचतपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया । सख्योपेत्याग्रहीत् पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी ॥ ११ ॥

śrī-kālindy uvācatapaś carantīm ājñāyasva-pāda-sparśanāśayāsakhyopetyāgrahīt pāṇiṁyo ’haṁ tad-gṛha-mārjanī

श्रीमित्रविन्दोवाचयो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान्निन्ये श्वयूथगमिवात्मबलिं द्विपारि: । भ्रातृंश्च मेऽपकुरुत: स्वपुरं श्रियौक-स्तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्रय‍वनेजनत्वम् ॥ १२ ॥

śrī-mitravindovācayo māṁ svayaṁvara upetya vijitya bhū-pānninye śva-yūtha-gaṁ ivātma-baliṁ dvipāriḥbhrātṝṁś ca me ’pakurutaḥ sva-puraṁ śriyaukastasyāstu me ’nu-bhavam aṅghry-avanejanatvam

श्रीसत्योवाचसप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णश‍ृङ्गान्पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्यक्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥

śrī-satyovācasaptokṣaṇo ’ti-bala-vīrya-su-tīkṣṇa-śṛṅgānpitrā kṛtān kṣitipa-vīrya-parīkṣaṇāyatān vīra-durmada-hanas tarasā nigṛhyakrīḍan babandha ha yathā śiśavo ’ja-tokān

श्रीभद्रोवाचपिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥

śrī-bhadrovācapitā me mātuleyāyasvayam āhūya dattavānkṛṣṇe kṛṣṇāya tac-cittāmakṣauhiṇyā sakhī-janaiḥ

श्रीलक्ष्मणोवाचममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्मश्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह । चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तयावृत: सुसम्मृश्य विहाय लोकपान् ॥ १७ ॥

śrī-lakṣmaṇovācamamāpi rājñy acyuta-janma-karmaśrutvā muhur nārada-gītam āsa hacittaṁ mukunde kila padma-hastayāvṛtaḥ su-sammṛśya vihāya loka-pān

ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सल: । बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥ १८ ॥

jñātvā mama mataṁ sādhvipitā duhitṛ-vatsalaḥbṛhatsena iti khyātastatropāyam acīkarat

यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्य: पार्थेप्सया कृत: । अयं तु बहिराच्छन्नो द‍ृश्यते स जले परम् ॥ १९ ॥

yathā svayaṁ-vare rājñimatsyaḥ pārthepsayā kṛtaḥayaṁ tu bahir ācchannodṛśyate sa jale param

श्रुत्वैतत् सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितु: पुरम् । सर्वास्‍त्रशस्‍त्रतत्त्वज्ञा: सोपाध्याया: सहस्रश: ॥ २० ॥

śrutvaitat sarvato bhū-pāāyayur mat-pituḥ puramsarvāstra-śastra-tattva-jñāḥsopādhyāyāḥ sahasraśaḥ

पित्रा सम्पूजिता: सर्वे यथावीर्यं यथावय: । आददु: सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धिय: ॥ २१ ॥

pitrā sampūjitāḥ sarveyathā-vīryaṁ yathā-vayaḥādaduḥ sa-śaraṁ cāpaṁveddhuṁ parṣadi mad-dhiyaḥ

आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कर्तुमनीश्वरा: । आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुना हता: ॥ २२ ॥

ādāya vyasṛjan kecitsajyaṁ kartum anīśvarāḥā-koṣṭhaṁ jyāṁ samutkṛṣyapetur eke ’munāhatāḥ

सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपा: । भीमो दुर्योधन: कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम् ॥ २३ ॥

sajyaṁ kṛtvāpare vīrāmāgadhāmbaṣṭha-cedipāḥbhīmo duryodhanaḥ karṇonāvidaṁs tad-avasthitim

मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् । पार्थो यत्तोऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पृशे परम् ॥ २४ ॥

matsyābhāsaṁ jale vīkṣyajñātvā ca tad-avasthitimpārtho yatto ’sṛjad bāṇaṁnācchinat paspṛśe param

राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥

rājanyeṣu nivṛtteṣubhagna-māneṣu māniṣubhagavān dhanur ādāyasajyaṁ kṛtvātha līlayā

दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि । देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुर्हर्षविह्वला: ॥ २७ ॥

divi dundubhayo nedurjaya-śabda-yutā bhuvidevāś ca kusumāsārānmumucur harṣa-vihvalāḥ

तद् रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यांपद्‍भ्यां प्रगृह्य कनकोज्ज्वलरत्नमालाम् । नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्‍येसव्रीडहासवदना कवरीधृतस्रक् ॥ २८ ॥

tad raṅgam āviśam ahaṁ kala-nūpurābhyāṁpadbhyāṁ pragṛhya kanakoijvala-ratna-mālāmnūtne nivīya paridhāya ca kauśikāgryesa-vrīḍa-hāsa-vadanā kavarī-dhṛta-srak

उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्विड्गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षै: । राज्ञो निरीक्ष्य परित: शनकैर्मुरारे-रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥ २९ ॥

unnīya vaktram uru-kuntala-kuṇḍala-tviḍ-gaṇḍa-sthalaṁ śiśira-hāsa-kaṭākṣa-mokṣaiḥrājño nirīkṣya paritaḥ śanakair murāreraṁse ’nurakta-hṛdayā nidadhe sva-mālām

तावन्मृदङ्गपटहा: शङ्खभेर्यानकादय: । निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगु: ॥ ३० ॥

tāvan mṛdaṅga-paṭahāḥśaṅkha-bhery-ānakādayaḥninedur naṭa-nartakyonanṛtur gāyakā jaguḥ

एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपा: । न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुरा: ॥ ३१ ॥

evaṁ vṛte bhagavatimayeśe nṛpa-yūthapāḥna sehire yājñasenispardhanto hṛc-chayāturāḥ

मां तावद् रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् । शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुज: ॥ ३२ ॥

māṁ tāvad ratham āropyahaya-ratna-catuṣṭayamśārṅgam udyamya sannaddhastasthāv ājau catur-bhujaḥ

दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् । मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३ ॥

dārukaś codayām āsakāñcanopaskaraṁ rathammiṣatāṁ bhū-bhujāṁ rājñimṛgāṇāṁ mṛga-rāḍ iva

तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन । संयत्ता उद्‍धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥

te ’nvasajjanta rājanyāniṣeddhuṁ pathi kecanasaṁyattā uddhṛteṣv-āsāgrāma-siṁhā yathā harim

ते शार्ङ्गच्युतबाणौघै: कृत्तबाह्वङ्‍‍घ्रिकन्धरा: । निपेतु: प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवु: ॥ ३५ ॥

te śārṅga-cyuta-bāṇaughaiḥkṛtta-bāhv-aṅghri-kandharāḥnipetuḥ pradhane kecideke santyajya dudruvuḥ

तत: पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतांरविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् । कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतांसमाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम् ॥ ३६ ॥

tataḥ purīṁ yadu-patir aty-alaṅkṛtāṁravi-cchada-dhvaja-paṭa-citra-toraṇāmkuśasthalīṁ divi bhuvi cābhisaṁstutāṁsamāviśat taraṇir iva sva-ketanam

पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । महार्हवासोऽलङ्कारै: शय्यासनपरिच्छदै: ॥ ३७ ॥

pitā me pūjayām āsasuhṛt-sambandhi-bāndhavānmahārha-vāso-’laṅkāraiḥśayyāsana-paricchadaiḥ

दासीभि: सर्वसम्पद्भ‍िर्भटेभरथवाजिभि: । आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तित: ॥ ३८ ॥

dāsībhiḥ sarva-sampadbhirbhaṭebha-ratha-vājibhiḥāyudhāni mahārhāṇidadau pūrṇasya bhaktitaḥ

आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिका: । सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम ॥ ३९ ॥

ātmārāmasya tasyemāvayaṁ vai gṛha-dāsikāḥsarva-saṅga-nivṛttyāddhātapasā ca babhūvima

महिष्य ऊचु: भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धाज्ञात्वाथ न: क्षितिजये जितराजकन्या: । निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्ती:पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकाम: ॥ ४० ॥

mahiṣya ūcuḥbhaumaṁ nihatya sa-gaṇaṁ yudhi tena ruddhājñātvātha naḥ kṣiti-jaye jita-rāja-kanyāḥnirmucya saṁsṛti-vimokṣam anusmarantīḥpādāmbujaṁ pariṇināya ya āpta-kāmaḥ

न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥

na vayaṁ sādhvi sāmrājyaṁsvārājyaṁ bhaujyam apy utavairājyaṁ pārameṣṭhyaṁ caānantyaṁ vā hareḥ padam

व्रजस्‍त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुध: । गावश्चारयतो गोपा: पदस्पर्शं महात्मन: ॥ ४३ ॥

vraja-striyo yad vāñchantipulindyas tṛṇa-vīrudhaḥgāvaś cārayato gopāḥpada-sparśaṁ mahātmanaḥ