Canto 10, Chapter 85

श्रीबादरायणिरुवाचअथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ ॥ १ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaathaikadātmajau prāptaukṛta-pādābhivandanauvasudevo ’bhinandyāhaprītyā saṅkarṣaṇācyutau

मुनीनां स वच: श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् । तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भ: परिभाष्याभ्यभाषत ॥ २ ॥

munīnāṁ sa vacaḥ śrutvāputrayor dhāma-sūcakamtad-vīryair jāta-viśrambhaḥparibhāṣyābhyabhāṣata

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्कर्षण सनातन । जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषौ परौ ॥ ३ ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yoginsaṅkarṣaṇa sanātanajāne vām asya yat sākṣātpradhāna-puruṣau parau

यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ ४ ॥

yatra yena yato yasyayasmai yad yad yathā yadāsyād idaṁ bhagavān sākṣātpradhāna-puruṣeśvaraḥ

एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज । आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्यज ॥ ५ ॥

etan nānā-vidhaṁ viśvamātma-sṛṣṭam adhokṣajaātmanānupraviśyātmanprāṇo jīvo bibharṣy aja

प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो या: परस्य ता: । पारतन्त्र्याद् वैसाद‍ृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम् ॥ ६ ॥

prāṇādīnāṁ viśva-sṛjāṁśaktayo yāḥ parasya tāḥpāratantryād vaisādṛṣyāddvayoś ceṣṭaiva ceṣṭatām

कान्तिस्तेज: प्रभा सत्ता चन्द्राग्‍न्यर्कर्क्षविद्युताम् । यत् स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥ ७ ॥

kāntis tejaḥ prabhā sattācandrāgny-arkarkṣa-vidyutāmyat sthairyaṁ bhū-bhṛtāṁ bhūmervṛttir gandho ’rthato bhavān

तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रस: । ओज: सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर ॥ ८ ॥

tarpaṇaṁ prāṇanam apāṁdeva tvaṁ tāś ca tad-rasaḥojaḥ saho balaṁ ceṣṭāgatir vāyos taveśvara

दिशां त्वमवकाशोऽसि दिश: खं स्फोट आश्रय: । नादो वर्णस्त्वम् ॐकार आकृतीनां पृथक्कृति: ॥ ९ ॥

diśāṁ tvam avakāśo ’sidiśaḥ khaṁ sphoṭa āśrayaḥnādo varṇas tvam oṁkāraākṛtīnāṁ pṛthak-kṛtiḥ

इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रह: । अवबोधो भवान् बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृति: सती ॥ १० ॥

indriyaṁ tv indriyāṇāṁ tvaṁdevāś ca tad-anugrahaḥavabodho bhavān buddherjīvasyānusmṛtiḥ satī

भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तैजस: । वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम् ॥ ११ ॥

bhūtānām asi bhūtādirindriyāṇāṁ ca taijasaḥvaikāriko vikalpānāṁpradhānam anuśāyinam

नश्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरम् । यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम् ॥ १२ ॥

naśvareṣv iha bhāveṣutad asi tvam anaśvaramyathā dravya-vikāreṣudravya-mātraṁ nirūpitam

सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तद्‌वृत्तयश्च या: । त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥ १३ ॥

sattvam rajas tama itiguṇās tad-vṛttayaś ca yāḥtvayy addhā brahmaṇi parekalpitā yoga-māyayā

तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिता: । त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदाव्यावहारिक: ॥ १४ ॥

tasmān na santy amī bhāvāyarhi tvayi vikalpitāḥtvaṁ cāmīṣu vikāreṣuhy anyadāvyāvahārikaḥ

गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मन: । गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभि: ॥ १५ ॥

guṇa-pravāha etasminnabudhās tv akhilātmanaḥgatiṁ sūkṣmām abodhenasaṁsarantīha karmabhiḥ

यद‍ृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर ॥ १६ ॥

yadṛcchayā nṛtāṁ prāpyasu-kalpām iha durlabhāmsvārthe pramattasya vayogataṁ tvan-māyayeśvara

असावहं ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु । स्‍नेहपाशैर्निबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥

asāv aham mamaivaitedehe cāsyānvayādiṣusneha-pāśair nibadhnātibhavān sarvam idaṁ jagat

युवां न न: सुतौ साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥ १८ ॥

yuvāṁ na naḥ sutau sākṣātpradhāna-puruṣeśvaraubhū-bhāra-kṣatra-kṣapaṇaavatīrṇau tathāttha ha

तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द-मापन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो । एतावतालमलमिन्द्रियलालसेनमर्त्यात्मद‍ृक् त्वयि परे यदपत्यबुद्धि: ॥ १९ ॥

tat te gato ’smy araṇam adya padāravindamāpanna-saṁsṛti-bhayāpaham ārta-bandhoetāvatālam alam indriya-lālasenamartyātma-dṛk tvayi pare yad apatya-buddhiḥ

सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौसञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्‍त्‍यै । नानातनूर्गगनवद् विदधज्जहासिको वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २० ॥

sūtī-gṛhe nanu jagāda bhavān ajo nausañjajña ity anu-yugaṁ nija-dharma-guptyainānā-tanūr gagana-vad vidadhaj jahāsiko veda bhūmna uru-gāya vibhūti-māyām

श्रीशुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभ: । प्रत्याह प्रश्रयानम्र: प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥

śrī-śuka uvācaākarṇyetthaṁ pitur vākyaṁbhagavān sātvatarṣabhaḥpratyāha praśrayānamraḥprahasan ślakṣṇayā girā

श्रीभगवानुवाचवचो व: समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे । यन्न: पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृत: ॥ २२ ॥

śrī-bhagavān uvācavaco vaḥ samavetārthaṁtātaitad upamanmaheyan naḥ putrān samuddiśyatattva-grāma udāhṛtaḥ

अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकस: । सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृग्या: सचराचरम् ॥ २३ ॥

ahaṁ yūyam asāv āryaime ca dvārakāukasaḥsarve ’py evaṁ yadu-śreṣṭhavimṛgyāḥ sa-carācaram

आत्मा ह्येक: स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणै: । आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥

ātmā hy ekaḥ svayaṁ-jyotirnityo ’nyo nirguṇo guṇaiḥātma-sṛṣṭais tat-kṛteṣubhūteṣu bahudheyate

खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि ॥ २५ ॥

khaṁ vāyur jyotir āpo bhūstat-kṛteṣu yathāśayamāvis-tiro-’lpa-bhūry ekonānātvaṁ yāty asāv api

श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृत: । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत् ॥ २६ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ bhagavatā rājanvasudeva udāhṛtaḥśrutvā vinaṣṭa-nānā-dhīstūṣṇīṁ prīta-manā abhūt

अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥

atha tatra kuru-śreṣṭhadevakī sarva-devatāśrutvānītaṁ guroḥ putramātmajābhyāṁ su-vismitā

श्रीदेवक्युवाचराम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ ॥ २९ ॥

śrī-devaky uvācarāma rāmāprameyātmankṛṣṇa yogeśvareśvaravedāhaṁ vāṁ viśva-sṛjāmīśvarāv ādi-pūruṣau

कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्‍त्रवर्तिनाम् । भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे ॥ ३० ॥

kala-vidhvasta-sattvānāṁrājñām ucchāstra-vartināmbhūmer bhārāyamāṇānāmavatīrṇau kilādya me

यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया: । भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥

yasyāṁśāṁśāṁśa-bhāgenaviśvotpatti-layodayāḥbhavanti kila viśvātmaṁstaṁ tvādyāhaṁ gatiṁ gatā

चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥

cirān mṛta-sutādāneguruṇā kila coditauāninyathuḥ pitṛ-sthānādgurave guru-dakṣiṇām

ऋषिरुवाचएवं सञ्चोदितौ मात्रा राम: कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ॥ ३४ ॥

ṛṣir uvācaevaṁ sañcoditau mātrārāmaḥ kṛṣṇaś ca bhāratasutalaṁ saṁviviśaturyoga-māyām upāśritau

तस्मिन् प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराड्विश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मन: । तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशय:सद्य: समुत्थाय ननाम सान्वय: ॥ ३५ ॥

tasmin praviṣṭāv upalabhya daitya-rāḍviśvātma-daivaṁ sutarāṁ tathātmanaḥtad-darśanāhlāda-pariplutāśayaḥsadyaḥ samutthāya nanāma sānvayaḥ

तयो: समानीय वरासनं मुदानिविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयो: । दधार पादाववनिज्य तज्जलंसवृन्द आब्रह्म पुनद् यदम्बु ह ॥ ३६ ॥

tayoḥ samānīya varāsanaṁ mudāniviṣṭayos tatra mahātmanos tayoḥdadhāra pādāv avanijya taj jalaṁsa-vṛnda ā-brahma punad yad ambu ha

समर्हयामास स तौ विभूतिभि-र्महार्हवस्‍त्राभरणानुलेपनै: । ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभि:स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च ॥ ३७ ॥

samarhayām āsa sa tau vibhūtibhirmahārha-vastrābharaṇānulepanaiḥtāmbūla-dīpāmṛta-bhakṣaṇādibhiḥsva-gotra-vittātma-samarpaṇena ca

स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजंबिभ्रन्मुहु: प्रेमविभिन्नया धिया । उवाच हानन्दजलाकुलेक्षण:प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥

sa indraseno bhagavat-padāmbujaṁbibhran muhuḥ prema-vibhinnayā dhiyāuvāca hānanda-jalākulekṣaṇaḥprahṛṣṭa-romā nṛpa gadgadākṣaram

बलिरुवाचनमोऽनन्ताय बृहते नम: कृष्णाय वेधसे । साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥

balir uvācanamo ’nantāya bṛhatenamaḥ kṛṣṇāya vedhasesāṅkhya-yoga-vitānāyabrahmaṇe paramātmane

दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् । रजस्तम:स्वभावानां यन्न: प्राप्तौ यद‍ृच्छया ॥ ४० ॥

darśanaṁ vāṁ hi bhūtānāṁduṣprāpaṁ cāpy adurlabhamrajas-tamaḥ-svabhāvānāṁyan naḥ prāptau yadṛcchayā

दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्‍त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च ताद‍ृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥

daitya-dānava-gandharvāḥsiddha-vidyādhra-cāraṇāḥyakṣa-rakṣaḥ-piśācāś cabhūta-pramatha-nāyakāḥ

इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥ ४४ ॥

idam ittham iti prāyastava yogeśvareśvarana vidanty api yogeśāyoga-māyāṁ kuto vayam

तन्न: प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत्-पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् । निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्रय‍ुपलब्धवृत्ति:शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि ॥ ४५ ॥

tan naḥ prasīda nirapekṣa-vimṛgya-yuṣmatpādāravinda-dhiṣaṇānya-gṛhāndha-kūpātniṣkramya viśva-śaraṇāṅghry-upalabdha-vṛttiḥśānto yathaika uta sarva-sakhaiś carāmi

शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु न: प्रभो । पुमान् यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६ ॥

śādhy asmān īśitavyeśaniṣpāpān kuru naḥ prabhopumān yac chraddhayātiṣṭhaṁścodanāyā vimucyate

श्रीभगवानुवाचआसन्मरीचे: षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे । देवा: कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम् ॥ ४७ ॥

śrī-bhagavān uvācaāsan marīceḥ ṣaṭ putrāūrṇāyāṁ prathame ’ntaredevāḥ kaṁ jahasur vīkṣyasutaṁ yabhitum udyatam

तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥

tenāsurīm agan yonimadhunāvadya-karmaṇāhiraṇyakaśipor jātānītās te yoga-māyayā

इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये । तत: शापाद् विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वरा: ॥ ५० ॥

ita etān praṇeṣyāmomātṛ-śokāpanuttayetataḥ śāpād vinirmaktālokaṁ yāsyanti vijvarāḥ

स्मरोद्गीथ: परिष्वङ्ग: पतङ्ग: क्षुद्रभृद् घृणी । षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१ ॥

smarodgīthaḥ pariṣvaṅgaḥpataṅgaḥ kṣudrabhṛd ghṛṇīṣaḍ ime mat-prasādenapunar yāsyanti sad-gatim

इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ । पुनर्द्वारवतीमेत्य मातु: पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२ ॥

ity uktvā tān samādāyaindrasenena pūjitaupunar dvāravatīm etyamātuḥ putrān ayacchatām

तान् द‍ृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्‍नेहस्‍नुतस्तनी । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्‍न्यजिघ्रदभीक्ष्णश: ॥ ५३ ॥

tān dṛṣṭvā bālakān devīputra-sneha-snuta-stanīpariṣvajyāṅkam āropyamūrdhny ajighrad abhīkṣṇaśaḥ

अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्‍नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टि: प्रवर्तते ॥ ५४ ॥

apāyayat stanaṁ prītāsuta-sparśa-parisnutammohitā māyayā viṣṇoryayā sṛṣṭiḥ pravartate

पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥

pītvāmṛtaṁ payas tasyāḥpīta-śeṣaṁ gadā-bhṛtaḥnārāyaṇāṅga-saṁsparśa-pratilabdhātma-darśanāḥ

तं द‍ृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७ ॥

taṁ dṛṣṭvā devakī devīmṛtāgamana-nirgamammene su-vismitā māyāṁkṛṣṇasya racitāṁ nṛpa

एवंविधान्यद्भ‍ुतानि कृष्णस्य परमात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ ५८ ॥

evaṁ-vidhāny adbhutānikṛṣṇasya paramātmanaḥvīryāṇy ananta-vīryasyasanty anantāni bhārata

श्रीसूत उवाच य इदमनुश‍ृणोति श्रावयेद् वा मुरारे-श्चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रै: । जगदघभिदलं तद्भ‍क्तसत्कर्णपूरंभगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९ ॥

śrī-sūta uvācaya idam anuśṛṇoti śrāvayed vā murāreścaritam amṛta-kīrter varṇitaṁ vyāsa-putraiḥjagad-agha-bhid alaṁ tad-bhakta-sat-karṇa-pūraṁbhagavati kṛta-citto yāti tat-kṣema-dhāma