Canto 10, Chapter 86

श्रीराजोवाचब्रह्मन् वेदितुमिच्छाम: स्वसारां रामकृष्णयो: । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही ॥ १ ॥

śrī-rājovācabrahman veditum icchāmaḥsvasārāṁ rāma-kṛṣṇayoḥyathopayeme vijayoyā mamāsīt pitāmahī

श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमश‍ृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥

śrī-śuka uvācaarjunas tīrtha-yātrāyāṁparyaṭann avanīṁ prabhuḥgataḥ prabhāsam aśṛṇonmātuleyīṁ sa ātmanaḥ

तत्र वै वार्षितान् मासानवात्सीत् स्वार्थसाधक: । पौरै: सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च स: ॥ ४ ॥

tatra vai vārṣitān māsānavātsīt svārtha-sādhakaḥpauraiḥ sabhājito ’bhīkṣṇaṁrāmeṇājānatā ca saḥ

एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्‍त्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥ ५ ॥

ekadā gṛham ānīyaātithyena nimantrya tamśraddhayopahṛtaṁ bhaikṣyaṁbalena bubhuje kila

सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्ल‍ेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥ ६ ॥

so ’paśyat tatra mahatīṁkanyāṁ vīra-mano-harāmprīty-utphullekṣaṇas tasyāṁbhāva-kṣubdhaṁ mano dadhe

सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा ॥ ७ ॥

sāpi taṁ cakame vīkṣyanārīṇāṁ hṛdayaṁ-gamamhasantī vrīḍitāpaṅgītan-nyasta-hṛdayekṣaṇā

तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुन: । न लेभे शं भ्रमच्चित्त: कामेनातिबलीयसा ॥ ८ ॥

tāṁ paraṁ samanudhyāyannantaraṁ prepsur arjunaḥna lebhe śaṁ bhramac-cittaḥkāmenāti-balīyasā

महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमत: पित्रो: कृष्णस्य च महारथ: ॥ ९ ॥

mahatyāṁ deva-yātrāyāṁratha-sthāṁ durga-nirgatāṁjahārānumataḥ pitroḥkṛṣṇasya ca mahā-rathaḥ

रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥ १० ॥

ratha-stho dhanur ādāyaśūrāṁś cārundhato bhaṭānvidrāvya krośatāṁ svānāṁsva-bhāgaṁ mṛga-rāḍ iva

तच्छ्रुत्वा क्षुभितो राम: पर्वणीव महार्णव: । गृहीतपाद: कृष्णेन सुहृद्भ‍िश्चानुसान्‍त्‍वित: ॥ ११ ॥

tac chrutvā kṣubhito rāmaḥparvaṇīva mahārṇavaḥgṛhīta-pādaḥ kṛṣṇenasuhṛdbhiś cānusāntvitaḥ

प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बल: । महाधनोपस्करेभरथाश्वनरयोषित: ॥ १२ ॥

prāhiṇot pāribarhāṇivara-vadhvor mudā balaḥmahā-dhanopaskarebha-rathāśva-nara-yoṣitaḥ

श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठ: श्रुतदेव इति श्रुत: । कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थ: शान्त: कविरलम्पट: ॥ १३ ॥

śrī-śuka uvācakṛṣṇasyāsīd dvija-śreṣṭhaḥśrutadeva iti śrutaḥkṛṣṇaika-bhaktyā pūrṇārthaḥśāntaḥ kavir alampataḥ

स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्यनिर्वर्तितनिजक्रिय: ॥ १४ ॥

sa uvāsa videheṣumithilāyāṁ gṛhāśramīanīhayāgatāhārya-nirvartita-nija-kriyaḥ

यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्ट: क्रिया चक्रे यथोचिता: ॥ १५ ॥

yātrā-mātraṁ tv ahar ahardaivād upanamaty utanādhikaṁ tāvatā tuṣṭaḥkriyā cakre yathocitāḥ

तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुत: । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ ॥ १६ ॥

tathā tad-rāṣṭra-pālo ’ṅgabahulāśva iti śrutaḥmaithilo niraham-mānaubhāv apy acyuta-priyau

तयो: प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान् प्रययौ प्रभु: ॥ १७ ॥

tayoḥ prasanno bhagavāndārukeṇāhṛtaṁ rathamāruhya sākaṁ munibhirvidehān prayayau prabhuḥ

नारदो वामदेवोऽत्रि: कृष्णो रामोऽसितोऽरुणि: । अहं बृहस्पति: कण्वो मैत्रेयश्‍च्यवनादय: ॥ १८ ॥

nārado vāmadevo ’triḥkṛṣṇo rāmo ’sito ’ruṇiḥahaṁ bṛhaspatiḥ kaṇvomaitreyaś cyavanādayaḥ

तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थु: सार्घ्यहस्ता ग्रहै: सूर्यमिवोदितम् ॥ १९ ॥

tatra tatra tam āyāntaṁpaurā jānapadā nṛpaupatasthuḥ sārghya-hastāgrahaiḥ sūryam ivoditam

आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य-पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णा: । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास-स्‍निग्धेक्षणं नृप पपुर्द‍ृशिभिर्नृनार्य: ॥ २० ॥

ānarta-dhanva-kuru-jāṅgala-kaṅka-matsya-pāñcāla-kunti-madhu-kekaya-kośalārṇāḥanye ca tan-mukha-sarojam udāra-hāsa-snigdhekṣaṇaṁ nṛpa papur dṛśibhir nr-nāryaḥ

तेभ्य: स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रद‍ृग्भ्य:क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थद‍ृशं च यच्छन् । श‍ृण्वन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नंगीतं सुरैर्नृभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ॥

tebhyaḥ sva-vīkṣaṇa-vinaṣṭa-tamisra-dṛgbhyaḥkṣemaṁ tri-loka-gurur artha-dṛśaṁ ca yacchanśṛṇvan dig-anta-dhavalaṁ sva-yaśo ’śubha-ghnaṁgītaṁ surair nṛbhir agāc chanakair videhān

तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणय: ॥ २२ ॥

te ’cyutaṁ prāptam ākarṇyapaurā jānapadā nṛpaabhīyur muditās tasmaigṛhītārhaṇa-pāṇayaḥ

द‍ृष्ट्वा त उत्तम:श्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशया: । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमु: श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥

dṛṣṭvā ta uttamaḥ-ślokaṁprīty-utphulānanāśayāḥkair dhṛtāñjalibhir nemuḥśruta-pūrvāṁs tathā munīn

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिल: श्रुतदेवश्च पादयो: पेततु: प्रभो: ॥ २४ ॥

svānugrahāya samprāptaṁmanvānau taṁ jagad-gurummaithilaḥ śrutadevaś capādayoḥ petatuḥ prabhoḥ

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हमातिथ्येन सह द्विजै: । मैथिल: श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली ॥ २५ ॥

nyamantrayetāṁ dāśārhamātithyena saha dvijaiḥmaithilaḥ śrutadevaś cayugapat saṁhatāñjalī

भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयो: प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षित: ॥ २६ ॥

bhagavāṁs tad abhipretyadvayoḥ priya-cikīrṣayāubhayor āviśad gehamubhābhyāṁ tad-alakṣitaḥ

श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्‍येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्‍‍घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥

śrāntān apy atha tān dūrājjanakaḥ sva-gṛhāgatānānīteṣv āsanāgryeṣusukhāsīnān mahā-manāḥ

वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णो: संस्पृशञ्छनकैर्मुदा ॥ ३० ॥

vācā madhurayā prīṇannidam āhānna-tarpitānpādāv aṅka-gatau viṣṇoḥsaṁspṛśañ chanakair mudā

श्रीबहुलाश्‍व उवाच भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वद‍ृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गत: ॥ ३१ ॥

śrī-bahulāśva uvācabhavān hi sarva-bhūtānāmātmā sākṣī sva-dṛg vibhoatha nas tvat-padāmbhojaṁsmaratāṁ darśanaṁ gataḥ

स्ववचस्तद‍ृतं कर्तुमस्मद्‌दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्त: श्रीरज: प्रिय: ॥ ३२ ॥

sva-vacas tad ṛtaṁ kartumasmad-dṛg-gocaro bhavānyad ātthaikānta-bhaktān menānantaḥ śrīr ajaḥ priyaḥ

को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मद: ॥ ३३ ॥

ko nu tvac-caraṇāmbhojamevaṁ-vid visṛjet pumānniṣkiñcanānāṁ śāntānāṁmunīnāṁ yas tvam ātma-daḥ

योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥

yo ’vatīrya yador vaṁśenṛṇāṁ saṁsaratām ihayaśo vitene tac-chāntyaitrai-lokya-vṛjināpaham

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे ॥ ३५ ॥

namas tubhyaṁ bhagavatekṛṣṇāyākuṇṭha-medhasenārāyaṇāya ṛṣayesu-śāntaṁ tapa īyuṣe

दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजै: । समेत: पादरजसा पुनीहीदं निमे: कुलम् ॥ ३६ ॥

dināni katicid bhūmangṛhān no nivasa dvijaiḥsametaḥ pāda-rajasāpunīhīdaṁ nimeḥ kulam

इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवाल्ँ लोकभावन: । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम् ॥ ३७ ॥

ity upāmantrito rājñābhagavāḻ loka-bhāvanaḥuvāsa kurvan kalyāṇaṁmithilā-nara-yoṣitām

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह ॥ ३८ ॥

śrutadevo ’cyutaṁ prāptaṁsva-gṛhāñ janako yathānatvā munīn su-saṁhṛṣṭodhunvan vāso nanarta ha

तृणपीठबृषीष्वेतानानीतेषूपवेश्य स: । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्‍‍घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा ॥ ३९ ॥

tṛṇa-pīṭha-bṛṣīṣv etānānīteṣūpaveśya saḥsvāgatenābhinandyāṅghrīnsa-bhāryo ’vanije mudā

तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्‍नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथ: ॥ ४० ॥

tad-ambhasā mahā-bhāgaātmānaṁ sa-gṛhānvayamsnāpayāṁ cakra uddharṣolabdha-sarva-manorathaḥ

फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभि-र्मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजै: । आराधयामास यथोपपन्नयासपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा ॥ ४१ ॥

phalārhaṇośīra-śivāmṛtāmbubhirmṛdā surabhyā tulasī-kuśāmbuyaiḥārādhayām āsa yathopapannayāsaparyayā sattva-vivardhanāndhasā

स तर्कयामास कुतो ममान्वभूत्गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गम: । य: सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभि:कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरै: ॥ ४२ ॥

sa tarkayām āsa kuto mamānv abhūtgṛhāndha-kūpe patitasya saṅgamaḥyaḥ sarva-tīrthāspada-pāda-reṇubhiḥkṛṣṇena cāsyātma-niketa-bhūsuraiḥ

सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थित: । सभार्यस्वजनापत्य उवाच ाङ्घ्र्यभिमर्शन: ॥ ४३ ॥

sūpaviṣṭān kṛtātithyānśrutadeva upasthitaḥsa-bhārya-svajanāpatyauvācāṅghry-abhimarśanaḥ

श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्त: परं परमपूरुष: । यर्हीदं शक्तिभि: सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥ ४४ ॥

śrutadeva uvācanādya no darśanaṁ prāptaḥparaṁ parama-pūruṣaḥyarhīdaṁ śaktibhiḥ sṛṣṭvāpraviṣṭo hy ātma-sattayā

यथा शयान: पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते ॥ ४५ ॥

yathā śayānaḥ puruṣomanasaivātma-māyayāsṛṣṭvā lokaṁ paraṁ svāpnamanuviśyāvabhāsate

श‍ृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६ ॥

śṛṇvatāṁ gadatāṁ śaśvadarcatāṁ tvābhivandatāmṇṛṇāṁ saṁvadatām antarhṛdi bhāsy amalātmanām

हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ: कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम् ॥ ४७ ॥

hṛdi-stho ’py ati-dūra-sthaḥkarma-vikṣipta-cetasāmātma-śaktibhir agrāhyo’py anty upeta-guṇātmanām

नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मनेअनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषेस्वमाययासंवृतरुद्धद‍ृष्टये ॥ ४८ ॥

namo ’stu te ’dhyātma-vidāṁ parātmaneanātmane svātma-vibhakta-mṛtyavesa-kāraṇākāraṇa-liṅgam īyuṣesva-māyayāsaṁvṛta-ruddha-dṛṣṭaye

स त्वं शाधि स्वभृत्यान् न: किं देव करवाम हे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद् भवानक्षिगोचर: ॥ ४९ ॥

sa tvaṁ śādhi sva-bhṛtyān naḥkiṁ deva karavāma heetad-anto nṛṇāṁ kleśoyad bhavān akṣi-gocaraḥ

श्रीशुक उवाच तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥ ५० ॥

śrī-śuka uvācatad-uktam ity upākarṇyabhagavān praṇatārti-hāgṛhītvā pāṇinā pāṇiṁprahasaṁs tam uvāca ha

श्रीभगवानुवाचब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्त: पादरेणुभि: ॥ ५१ ॥

śrī-bhagavān uvācabrahmaṁs te ’nugrahārthāyasamprāptān viddhy amūn munīnsañcaranti mayā lokānpunantaḥ pāda-reṇubhiḥ

देवा: क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनै: । शनै: पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया ॥ ५२ ॥

devāḥ kṣetrāṇi tīrthānidarśana-sparśanārcanaiḥśanaiḥ punanti kālenatad apy arhattamekṣayā

ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्‍ट्या किमु मत्कलया युत: ॥ ५३ ॥

brāhmaṇo janmanā śreyānsarveṣām prāṇinām ihatapasā vidyayā tuṣṭyākim u mat-kalayā yutaḥ

न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ॥

na brāhmaṇān me dayitaṁrūpam etac catur-bhujamsarva-veda-mayo vipraḥsarva-deva-mayo hy aham

दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्त्यसूयव: । गुरुं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यद‍ृष्टय: ॥ ५५ ॥

duṣprajñā aviditvaivamavajānanty asūyavaḥguruṁ māṁ vipram ātmānamarcādāv ijya-dṛṣṭayaḥ

चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतव: । मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥ ५६ ॥

carācaram idaṁ viśvaṁbhāvā ye cāsya hetavaḥmad-rūpāṇīti cetasyādhatte vipro mad-īkṣayā

तस्माद् ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभि: ॥ ५७ ॥

tasmād brahma-ṛṣīn etānbrahman mac-chraddhayārcayaevaṁ ced arcito ’smy addhānānyathā bhūri-bhūtibhiḥ

श्रीशुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्ट: सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥

śrī-śuka uvācasa itthaṁ prabhunādiṣṭaḥsaha-kṛṣṇān dvijottamānārādhyaikātma-bhāvenamaithilaś cāpa sad-gatim

एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वादिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात् ॥ ५९ ॥

evaṁ sva-bhaktayo rājanbhagavān bhakta-bhaktimānuṣitvādiśya san-mārgaṁpunar dvāravatīm agāt