Canto 10, Chapter 88

श्रीराजोवाचदेवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्या: पतिं हरिम् ॥ १ ॥

śrī-rājovācadevāsura-manuṣyesuye bhajanty aśivaṁ śivamprāyas te dhanino bhojāna tu lakṣmyāḥ patiṁ harim

एतद् वेदितुमिच्छाम: सन्देहोऽत्र महान् हि न: । विरुद्धशीलयो: प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गति: ॥ २ ॥

etad veditum icchāmaḥsandeho ’tra mahān hi naḥviruddha-śīlayoḥ prabhvorviruddhā bhajatāṁ gatiḥ

श्रीशुक उवाच शिव: शक्तियुत: शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृत: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ ३ ॥

śrī-śuka uvācaśivaḥ śakti-yutaḥ śaśvattri-liṅgo guṇa-saṁvṛtaḥvaikārikas taijasaś catāmasaś cety ahaṁ tridhā

ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन । उपधावन् विभूतीनां सर्वासामश्न‍ुते गतिम् ॥ ४ ॥

tato vikārā abhavanṣoḍaśāmīṣu kañcanaupadhāvan vibhūtīnāṁsarvāsām aśnute gatim

हरिर्हि निर्गुण: साक्षात् पुरुष: प्रकृते: पर: । स सर्वद‍ृगुपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ ५ ॥

harir hi nirguṇaḥ sākṣātpuruṣaḥ prakṛteḥ paraḥsa sarva-dṛg upadraṣṭātaṁ bhajan nirguṇo bhavet

निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामह: । श‍ृण्वन् भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ॥ ६ ॥

nivṛtteṣv aśva-medheṣurājā yuṣmat-pitāmahaḥśṛṇvan bhagavato dharmānapṛcchad idam acyutam

स आह भगवांस्तस्मै प्रीत: शुश्रूषवे प्रभु: । नृणां नि:श्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ ७ ॥

sa āha bhagavāṁs tasmaiprītaḥ śuśrūṣave prabhuḥnṛṇāṁ niḥśreyasārthāyayo ’vatīrṇo yadoḥ kule

श्रीभगवानुवाचयस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनै: । ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दु:खदु:खितम् ॥ ८ ॥

śrī-bhagavān uvācayasyāham anugṛhṇāmihariṣye tad-dhanaṁ śanaiḥtato ’dhanaṁ tyajanty asyasvajanā duḥkha-duḥkhitam

स यदा वितथोद्योगो निर्विण्ण: स्याद् धनेहया । मत्परै: कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥ ९ ॥

sa yadā vitathodyogonirviṇṇaḥ syād dhanehayāmat-paraiḥ kṛta-maitrasyakariṣye mad-anugraham

तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् । विज्ञायात्मतया धीर: संसारात्परिमुच्यते ॥ १० ॥

tad brahma paramaṁ sūkṣmaṁcin-mātraṁ sad anantakamvijñāyātmatayā dhīraḥsaṁsārāt parimucyate

अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जन: । ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धता: । मत्ता: प्रमत्ता वरदान् विस्मयन्त्यवजानते ॥ ११ ॥

ato māṁ su-durārādhyaṁhitvānyān bhajate janaḥtatas ta āśu-toṣebhyolabdha-rājya-śriyoddhatāḥmattāḥ pramattā vara-dānvismayanty avajānate

श्रीशुक उवाच शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादय: । सद्य:शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युत: ॥ १२ ॥

śrī-śuka uvācaśāpa-prasādayor īśābrahma-viṣṇu-śivādayaḥsadyaḥ śāpa-prasādo ’ṅgaśivo brahmā na cācyutaḥ

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम् ॥ १३ ॥

atra codāharantīmamitihāsaṁ purātanamvṛkāsurāya giriśovaraṁ dattvāpa saṅkaṭam

वृको नामासुर: पुत्र: शकुने: पथि नारदम् । द‍ृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मति: ॥ १४ ॥

vṛko nāmāsuraḥ putraḥśakuneḥ pathi nāradamdṛṣṭvāśu-toṣaṁ papracchadeveṣu triṣu durmatiḥ

स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि । योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥

sa āha devaṁ giriśamupādhāvāśu siddhyasiyo ’lpābhyāṁ guṇa-doṣābhyāmāśu tuṣyati kupyati

दशास्यबाणयोस्तुष्ट: स्तुवतोर्वन्दिनोरिव । ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम् ॥ १६ ॥

daśāsya-bāṇayos tuṣṭaḥstuvator vandinor ivaaiśvaryam atulaṁ dattvātata āpa su-saṅkaṭam

इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रत: । केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥

ity ādiṣṭas tam asuraupādhāvat sva-gātrataḥkedāra ātma-kravyeṇajuhvāno gni-mukhaṁ haram

देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि-र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत्तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥

devopalabdhim aprāpyanirvedāt saptame ’haniśiro ’vṛścat sudhitinātat-tīrtha-klinna-mūrdhajam

तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मेयथाभिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता-महो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा ॥ २० ॥

tam āha cāṅgālam alaṁ vṛṇīṣva meyathābhikāmaṁ vitarāmi te varamprīyeya toyena nṛṇāṁ prapadyatāmaho tvayātmā bhṛśam ardyate vṛthā

देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥

devaṁ sa vavre pāpīyānvaraṁ bhūta-bhayāvahamyasya yasya karaṁ śīrṣṇidhāsye sa mriyatām iti

तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत । ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा ॥ २२ ॥

tac chrutvā bhagavān rudrodurmanā iva bhārataom iti prahasaṁs tasmaidade ’her amṛtaṁ yathā

स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्‍नि किलासुर: । स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत् स्वकृताच्छिव: ॥ २३ ॥

sa tad-vara-parīkṣārthaṁśambhor mūrdhni kilāsuraḥsva-hastaṁ dhātum ārebheso ’bibhyat sva-kṛtāc chivaḥ

तेनोपसृष्ट: सन्त्रस्त: पराधावन् सवेपथु: । यावदन्तं दिवो भूमे: कष्ठानामुदगादुदक् ॥ २४ ॥

tenopasṛṣṭaḥ santrastaḥparādhāvan sa-vepathuḥyāvad antaṁ divo bhūmeḥkaṣṭhānām udagād udak

अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥

ajānantaḥ prati-vidhiṁtūṣṇīm āsan sureśvarāḥtato vaikuṇṭham agamadbhāsvaraṁ tamasaḥ param

तं तथाव्यसनं द‍ृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥

taṁ tathā vyasanaṁ dṛṣṭvābhagavān vṛjinārdanaḥdūrāt pratyudiyād bhūtvābaṭuko yoga-māyayā

श्रीभगवानुवाचशाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्त: किं दूरमागत: । क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥

śrī-bhagavān uvācaśākuneya bhavān vyaktaṁśrāntaḥ kiṁ dūram āgataḥkṣaṇaṁ viśramyatāṁ puṁsaātmāyaṁ sarva-kāma-dhuk

यदि न: श्रवणायालं युष्मद्‌व्यवसितं विभो । भण्यतां प्रायश: पुम्भिर्धृतै: स्वार्थान् समीहते ॥ ३० ॥

yadi naḥ śravaṇāyālaṁyuṣmad-vyavasitaṁ vibhobhaṇyatāṁ prāyaśaḥ pumbhirdhṛtaiḥ svārthān samīhate

श्रीशुक उवाच एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा । गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ bhagavatā pṛṣṭovacasāmṛta-varṣiṇāgata-klamo ’bravīt tasmaiyathā-pūrvam anuṣṭhitam

श्रीभगवानुवाचएवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात् पैशाच्यं प्राप्त: प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२ ॥

śrī-bhagavān uvācaevaṁ cet tarhi tad-vākyaṁna vayaṁ śraddadhīmahiyo dakṣa-śāpāt paiśācyaṁprāptaḥ preta-piśāca-rāṭ

यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ । तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥

yadi vas tatra viśrambhodānavendra jagad-gurautarhy aṅgāśu sva-śirasihastaṁ nyasya pratīyatām

यद्यसत्यं वच: शम्भो: कथञ्चिद् दानवर्षभ । तदैनं जह्यसद्वाचं न यद वक्तानृतं पुन: ॥ ३४ ॥

yady asatyaṁ vacaḥ śambhoḥkathañcid dānavarṣabhatadainaṁ jahy asad-vācaṁna yad vaktānṛtaṁ punaḥ

इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभि: स सुपेशलै: । भिन्नधीर्विस्मृत: शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात् ॥ ३५ ॥

itthaṁ bhagavataś citrairvacobhiḥ sa su-peśalaiḥbhinna-dhīr vismṛtaḥ śīrṣṇisva-hastaṁ kumatir nyadhāt

अथापतद् भिन्नशिरा: वज्राहत इव क्षणात् । जयशब्दो नम:शब्द: साधुशब्दोऽभवद् दिवि ॥ ३६ ॥

athāpatad bhinna-śirāḥvajrāhata iva kṣaṇātjaya-śabdo namaḥ-śabdaḥsādhu-śabdo ’bhavad divi

मुमुचु: पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे । देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचित: सङ्कटाच्छिव: ॥ ३७ ॥

mumucuḥ puṣpa-varṣāṇihate pāpe vṛkāsuredevarṣi-pitṛ-gandharvāmocitaḥ saṅkaṭāc chivaḥ

मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥

muktaṁ giriśam abhyāhabhagavān puruṣottamaḥaho deva mahā-devapāpo ’yaṁ svena pāpmanā

य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वत:परस्य साक्षात् परमात्मनो हरे: । गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वाविमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभि: ॥ ४० ॥

ya evam avyākṛta-śakty-udanvataḥparasya sākṣāt paramātmano hareḥgiritra-mokṣaṁ kathayec chṛṇoti vāvimucyate saṁsṛtibhis tathāribhiḥ