Canto 11, Chapter 13

श्रीभगवानुवाचसत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācasattvaṁ rajas tama itiguṇā buddher na cātmanaḥsattvenānyatamau hanyātsattvaṁ sattvena caiva hi

सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भ‍‍‍क्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥

sattvād dharmo bhaved vṛddhātpuṁso mad-bhakti-lakṣaṇaḥsāttvikopāsayā sattvaṁtato dharmaḥ pravartate

धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥

dharmo rajas tamo hanyātsattva-vṛddhir anuttamaḥāśu naśyati tan-mūlohy adharma ubhaye hate

आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥

āgamo ’paḥ prajā deśaḥkālaḥ karma ca janma cadhyānaṁ mantro ’tha saṁskārodaśaite guṇa-hetavaḥ

तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥

tat tat sāttvikam evaiṣāṁyad yad vṛddhāḥ pracakṣatenindanti tāmasaṁ tat tadrājasaṁ tad-upekṣitam

सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥

sāttvikāny eva sevetapumān sattva-vivṛddhayetato dharmas tato jñānaṁyāvat smṛtir apohanam

वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥

veṇu-saṅgharṣa-jo vahnirdagdhvā śāmyati tad-vanamevaṁ guṇa-vyatyaya-jodehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ

श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥

śrī-uddhava uvācavidanti martyāḥ prāyeṇaviṣayān padam āpadāmtathāpi bhuñjate kṛṣṇatat kathaṁ śva-kharāja-vat

श्रीभगवानुवाचअहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥

śrī-bhagavān uvācaaham ity anyathā-buddhiḥpramattasya yathā hṛdiutsarpati rajo ghoraṁtato vaikārikaṁ manaḥ

करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥

karoti kāma-vaśa-gaḥkarmāṇy avijitendriyaḥduḥkhodarkāṇi sampaśyanrajo-vega-vimohitaḥ

रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषद‍ृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥

rajas-tamobhyāṁ yad apividvān vikṣipta-dhīḥ punaḥatandrito mano yuñjandoṣa-dṛṣṭir na sajjate

अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥

apramatto ’nuyuñjītamano mayy arpayañ chanaiḥanirviṇṇo yathā-kālaṁjita-śvāso jitāsanaḥ

एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥

etāvān yoga ādiṣṭomac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥsarvato mana ākṛṣyamayy addhāveśyate yathā

श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥

śrī-uddhava uvācayadā tvaṁ sanakādibhyoyena rūpeṇa keśavayogam ādiṣṭavān etadrūpam icchāmi veditum

श्रीभगवानुवाचपुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥

śrī-bhagavān uvācaputrā hiraṇyagarbhasyamānasāḥ sanakādayaḥpapracchuḥ pitaraṁ sūkṣmāṁyogasyaikāntikīṁ gatim

सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥

sanakādaya ūcuḥguṇeṣv āviśate cetoguṇāś cetasi ca prabhokatham anyonya-santyāgomumukṣor atititīrṣoḥ

श्रीभगवानुवाचएवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्न‍बीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥

śrī-bhagavān uvācaevaṁ pṛṣṭo mahā-devaḥsvayambhūr bhūta-bhāvanaḥdhyāyamānaḥ praśna-bījaṁnābhyapadyata karma-dhīḥ

स मामचिन्तयद् देव: प्रश्न‍पारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥

sa mām acintayad devaḥpraśna-pāra-titīrṣayātasyāhaṁ haṁsa-rūpeṇasakāśam agamaṁ tadā

द‍ृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥

dṛṣṭvā māṁ ta upavrajyakṛtvā pādābhivandanambrahmāṇam agrataḥ kṛtvāpapracchuḥ ko bhavān iti

इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥

ity ahaṁ munibhiḥ pṛṣṭastattva-jijñāsubhis tadāyad avocam ahaṁ tebhyastad uddhava nibodha me

वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न‍ ईद‍ृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥

vastuno yady anānātvaātmanaḥ praśna īdṛśaḥkathaṁ ghaṭeta vo viprāvaktur vā me ka āśrayaḥ

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्न‍ो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥

pañcātmakeṣu bhūteṣusamāneṣu ca vastutaḥko bhavān iti vaḥ praśnovācārambho hy anarthakaḥ

मनसा वचसा द‍ृष्‍ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥

manasā vacasā dṛṣṭyāgṛhyate ’nyair apīndriyaiḥaham eva na matto ’nyaditi budhyadhvam añjasā

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥

guṇeṣv āviśate cetoguṇāś cetasi ca prajāḥjīvasya deha ubhayaṁguṇāś ceto mad-ātmanaḥ

गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥

guṇeṣu cāviśac cittamabhīkṣṇaṁ guṇa-sevayāguṇāś ca citta-prabhavāmad-rūpa ubhayaṁ tyajet

जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥

jāgrat svapnaḥ suṣuptaṁ caguṇato buddhi-vṛttayaḥtāsāṁ vilakṣaṇo jīvaḥsākṣitvena viniścitaḥ

यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥

yarhi saṁsṛti-bandho ’yamātmano guṇa-vṛtti-daḥmayi turye sthito jahyāttyāgas tad guṇa-cetasām

अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥

ahaṅkāra-kṛtaṁ bandhamātmano ’rtha-viparyayamvidvān nirvidya saṁsāra-cintāṁ turye sthitas tyajet

यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥

yāvan nānārtha-dhīḥ puṁsona nivarteta yuktibhiḥjāgarty api svapann ajñaḥsvapne jāgaraṇaṁ yathā

असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नद‍ृशो यथा ॥ ३१ ॥

asattvād ātmano ’nyeṣāṁbhāvānāṁ tat-kṛtā bhidāgatayo hetavaś cāsyamṛṣā svapna-dṛśo yathā

यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान्भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सद‍ृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक:स्मृत्यन्वयात्‍त्रिगुणवृत्तिद‍ृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥

yo jāgare bahir anukṣaṇa-dharmiṇo ’rthānbhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣānsvapne suṣupta upasaṁharate sa ekaḥsmṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ

एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्थामन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण-ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥

evaṁ vimṛśya guṇato manasas try-avasthāman-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥsañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa-jñānāsinā bhajata mākhila-saṁśayādhim

ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासंद‍ृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति मायास्वप्नस्‍त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥

īkṣeta vibhramam idaṁ manaso vilāsaṁdṛṣṭaṁ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakramvijñānam ekam urudheva vibhāti māyāsvapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ

द‍ृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण-स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह:सन्दृश्यते क्व‍ च यदीदमवस्तुबुद्ध्यात्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥

dṛṣṭiṁ tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇastūṣṇīṁ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥsandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyātyaktaṁ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt

देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वासिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतंवासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥

dehaṁ ca naśvaram avasthitam utthitaṁ vāsiddho na paśyati yato ’dhyagamat svarūpamdaivād apetam atha daiva-vaśād upetaṁvāso yathā parikṛtaṁ madirā-madāndhaḥ

देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत्स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग:स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥

deho ’pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvatsvārambhakaṁ pratisamīkṣata eva sāsuḥtaṁ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥsvāpnaṁ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ

मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥

mayaitad uktaṁ vo viprāguhyaṁ yat sāṅkhya-yogayoḥjānīta māgataṁ yajñaṁyuṣmad-dharma-vivakṣayā

अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥

ahaṁ yogasya sāṅkhyasyasatyasyartasya tejasaḥparāyaṇaṁ dvija-śreṣṭhāḥśriyaḥ kīrter damasya ca

मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥

māṁ bhajanti guṇāḥ sarvenirguṇaṁ nirapekṣakamsuhṛdaṁ priyam ātmānaṁsāmyāsaṅgādayo ’guṇāḥ

इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥

iti me chinna-sandehāmunayaḥ sanakādayaḥsabhājayitvā parayābhaktyāgṛṇata saṁstavaiḥ

तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥

tair ahaṁ pūjitaḥ saṁyaksaṁstutaḥ paramarṣibhiḥpratyeyāya svakaṁ dhāmapaśyataḥ parameṣṭhinaḥ