Canto 11, Chapter 15

श्रीभगवानुवाचजितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācajitendriyasya yuktasyajita-śvāsasya yoginaḥmayi dhārayataś cetaupatiṣṭhanti siddhayaḥ

श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥

śrī-uddhava uvācakayā dhāraṇayā kā svitkathaṁ vā siddhir acyutakati vā siddhayo brūhiyogināṁ siddhi-do bhavān

श्रीभगवानुवाचसिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥

śrī-bhagavān uvācasiddhayo ’ṣṭādaśa proktādhāraṇā yoga-pāra-gaiḥtāsām aṣṭau mat-pradhānādaśaiva guṇa-hetavaḥ

अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतद‍ृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥

aṇimā mahimā mūrterlaghimā prāptir indriyaiḥprākāmyaṁ śruta-dṛṣṭeṣuśakti-preraṇam īśitā

अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥

anūrmimattvaṁ dehe ’smindūra-śravaṇa-darśanammano-javaḥ kāma-rūpaṁpara-kāya-praveśanam

त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्‍न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥

tri-kāla-jñatvam advandvaṁpara-cittādy-abhijñatāagny-arkāmbu-viṣādīnāṁpratiṣṭambho ’parājayaḥ

भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥

bhūta-sūkṣmātmani mayitan-mātraṁ dhārayen manaḥaṇimānam avāpnotitan-mātropāsako mama

महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥

mahat-tattvātmani mayiyathā-saṁsthaṁ mano dadhatmahimānam avāpnotibhūtānāṁ ca pṛthak pṛthak

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥

paramāṇu-maye cittaṁbhūtānāṁ mayi rañjayankāla-sūkṣmārthatāṁ yogīlaghimānam avāpnuyāt

धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥

dhārayan mayy ahaṁ-tattvemano vaikārike ’khilamsarvendriyāṇām ātmatvaṁprāptiṁ prāpnoti man-manāḥ

महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥

mahaty ātmani yaḥ sūtredhārayen mayi mānasamprākāmyaṁ pārameṣṭhyaṁ mevindate ’vyakta-janmanaḥ

विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥

viṣṇau try-adhīśvare cittaṁdhārayet kāla-vigrahesa īśitvam avāpnotikṣetrajña-kṣetra-codanām

नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥

nārāyaṇe turīyākhyebhagavac-chabda-śabditemano mayy ādadhad yogīmad-dharmā vaśitām iyāt

निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥

nirguṇe brahmaṇi mayidhārayan viśadaṁ manaḥparamānandam āpnotiyatra kāmo ’vasīyate

श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥

śvetadvīpa-patau cittaṁśuddhe dharma-maye mayidhārayañ chvetatāṁ yātiṣaḍ-ūrmi-rahito naraḥ

मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: श‍ृणोत्यसौ ॥ १९ ॥

mayy ākāśātmani prāṇemanasā ghoṣam udvahantatropalabdhā bhūtānāṁhaṁso vācaḥ śṛṇoty asau

चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥

cakṣus tvaṣṭari saṁyojyatvaṣṭāram api cakṣuṣimāṁ tatra manasā dhyāyanviśvaṁ paśyati dūrataḥ

मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥

mano mayi su-saṁyojyadehaṁ tad-anuvāyunāmad-dhāraṇānubhāvenatatrātmā yatra vai manaḥ

यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥

yadā mana upādāyayad yad rūpaṁ bubhūṣatitat tad bhaven mano-rūpaṁmad-yoga-balam āśrayaḥ

परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्‍‍घ्रिवत् ॥ २३ ॥

para-kāyaṁ viśan siddhaātmānaṁ tatra bhāvayetpiṇḍaṁ hitvā viśet prāṇovāyu-bhūtaḥ ṣaḍaṅghri-vat

पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥

pārṣṇyāpīḍya gudaṁ prāṇaṁhṛd-uraḥ-kaṇṭha-mūrdhasuāropya brahma-randhreṇabrahma nītvotsṛjet tanum

विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्‍त्रिय: ॥ २५ ॥

vihariṣyan surākrīḍemat-sthaṁ sattvaṁ vibhāvayetvimānenopatiṣṭhantisattva-vṛttīḥ sura-striyaḥ

यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्न‍ुते ॥ २६ ॥

yathā saṅkalpayed buddhyāyadā vā mat-paraḥ pumānmayi satye mano yuñjaṁstathā tat samupāśnute

यो वै मद्भ‍ावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥

yo vai mad-bhāvam āpannaīśitur vaśituḥ pumānkutaścin na vihanyetatasya cājñā yathā mama

मद्भ‍क्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥

mad-bhaktyā śuddha-sattvasyayogino dhāraṇā-vidaḥtasya trai-kālikī buddhirjanma-mṛtyūpabṛṁhitā

अग्‍न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥

agny-ādibhir na hanyetamuner yoga-mayaṁ vapuḥmad-yoga-śānta-cittasyayādasām udakaṁ yathā

मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्‍त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥

mad-vibhūtīr abhidhyāyanśrīvatsāstra-vibhūṣitāḥdhvajātapatra-vyajanaiḥsa bhaved aparājitaḥ

उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥

upāsakasya mām evaṁyoga-dhāraṇayā muneḥsiddhayaḥ pūrva-kathitāupatiṣṭhanty aśeṣataḥ

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥

jitendriyasya dāntasyajita-śvāsātmano muneḥmad-dhāraṇāṁ dhārayataḥkā sā siddhiḥ su-durlabhā

अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥

antarāyān vadanty etāyuñjato yogam uttamammayā sampadyamānasyakāla-kṣapaṇa-hetavaḥ

जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥

janmauṣadhi-tapo-mantrairyāvatīr iha siddhayaḥyogenāpnoti tāḥ sarvānānyair yoga-gatiṁ vrajet

सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥

sarvāsām api siddhīnāṁhetuḥ patir ahaṁ prabhuḥahaṁ yogasya sāṅkhyasyadharmasya brahma-vādinām

अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥

aham ātmāntaro bāhyo’nāvṛtaḥ sarva-dehināmyathā bhūtāni bhūteṣubahir antaḥ svayaṁ tathā