Canto 11, Chapter 16

श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भ‍व: ॥ १ ॥

śrī-uddhava uvācatvaṁ brahma paramaṁ sākṣādanādy-antam apāvṛtamsarveṣām api bhāvānāṁtrāṇa-sthity-apyayodbhavaḥ

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥

uccāvaceṣu bhūteṣudurjñeyam akṛtātmabhiḥupāsate tvāṁ bhagavanyāthā-tathyena brāhmaṇāḥ

येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥

yeṣu yeṣu ca bhūteṣubhaktyā tvāṁ paramarṣayaḥupāsīnāḥ prapadyantesaṁsiddhiṁ tad vadasva me

गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥

gūḍhaś carasi bhūtātmābhūtānāṁ bhūta-bhāvanana tvāṁ paśyanti bhūtānipaśyantaṁ mohitāni te

या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायांविभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्तेनमामि ते तीर्थपदाङ्‍‍घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥

yāḥ kāś ca bhūmau divi vai rasāyāṁvibhūtayo dikṣu mahā-vibhūtetā mahyam ākhyāhy anubhāvitās tenamāmi te tīrtha-padāṅghri-padmam

श्रीभगवानुवाचएवमेतदहं पृष्ट: प्रश्न‍ं प्रश्न‍‍विदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥

śrī-bhagavān uvācaevam etad ahaṁ pṛṣṭaḥpraśnaṁ praśna-vidāṁ varayuyutsunā vinaśanesapatnair arjunena vai

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥

jñātvā jñāti-vadhaṁ garhyamadharmaṁ rājya-hetukamtato nivṛtto hantāhaṁhato ’yam iti laukikaḥ

स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥

sa tadā puruṣa-vyāghroyuktyā me pratibodhitaḥabhyabhāṣata mām evaṁyathā tvaṁ raṇa-mūrdhani

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भ‍वाप्यय: ॥ ९ ॥

aham ātmoddhavāmīṣāṁbhūtānāṁ suhṛd īśvaraḥahaṁ sarvāṇi bhūtāniteṣāṁ sthity-udbhavāpyayaḥ

अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥

ahaṁ gatir gatimatāṁkālaḥ kalayatām ahamgunāṇāṁ cāpy ahaṁ sāmyaṁguṇiny autpattiko guṇaḥ

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥

guṇinām apy ahaṁ sūtraṁmahatāṁ ca mahān ahamsūkṣmāṇām apy ahaṁ jīvodurjayānām ahaṁ manaḥ

हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्‍त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥

hiraṇyagarbho vedānāṁmantrāṇāṁ praṇavas tri-vṛtakṣarāṇām a-kāro ’smipadāni cchandasām aham

इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥

indro ’haṁ sarva-devānāṁvasūnām asmi havya-vāṭādityānām ahaṁ viṣṇūrudrāṇāṁ nīla-lohitaḥ

ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥

brahmarṣīṇāṁ bhṛgur ahaṁrājarṣīṇām ahaṁ manuḥdevarṣīṇāṁ nārado ’haṁhavirdhāny asmi dhenuṣu

सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥

siddheśvarāṇāṁ kapilaḥsuparṇo ’haṁ patatriṇāmprajāpatīnāṁ dakṣo ’haṁpitṝṇām aham aryamā

मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥

māṁ viddhy uddhava daityānāṁprahlādam asureśvaramsomaṁ nakṣatrauṣadhīnāṁdhaneśaṁ yakṣa-rakṣasām

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥

airāvataṁ gajendrāṇāṁyādasāṁ varuṇaṁ prabhumtapatāṁ dyumatāṁ sūryaṁmanuṣyāṇāṁ ca bhū-patim

उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥

uccaiḥśravās turaṅgāṇāṁdhātūnām asmi kāñcanamyamaḥ saṁyamatāṁ cāhamsarpāṇām asmi vāsukiḥ

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: श‍ृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥

nāgendrāṇām ananto ’haṁmṛgendraḥ śṛṅgi-daṁṣṭriṇāmāśramāṇām ahaṁ turyovarṇānāṁ prathamo ’nagha

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥

tīrthānāṁ srotasāṁ gaṅgāsamudraḥ sarasām ahamāyudhānāṁ dhanur ahaṁtripura-ghno dhanuṣmatām

धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥

dhiṣṇyānām asmy ahaṁ merurgahanānāṁ himālayaḥvanaspatīnām aśvatthaoṣadhīnām ahaṁ yavaḥ

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥

purodhasāṁ vasiṣṭho ’haṁbrahmiṣṭhānāṁ bṛhaspatiḥskando ’haṁ sarva-senānyāmagraṇyāṁ bhagavān ajaḥ

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्‍न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥

yajñānāṁ brahma-yajño ’haṁvratānām avihiṁsanamvāyv-agny-arkāmbu-vāg-ātmāśucīnām apy ahaṁ śuciḥ

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥

yogānām ātma-saṁrodhomantro ’smi vijigīṣatāmānvīkṣikī kauśalānāṁvikalpaḥ khyāti-vādinām

स्‍त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥

strīṇāṁ tu śatarūpāhaṁpuṁsāṁ svāyambhuvo manuḥnārāyaṇo munīnāṁ cakumāro brahmacāriṇām

धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥

dharmāṇām asmi sannyāsaḥkṣemāṇām abahir-matiḥguhyānāṁ su-nṛtaṁ maunaṁmithunānām ajas tv aham

संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥

saṁvatsaro ’smy animiṣāmṛtūnāṁ madhu-mādhavaumāsānāṁ mārgaśīrṣo ’haṁnakṣatrāṇāṁ tathābhijit

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥

ahaṁ yugānāṁ ca kṛtaṁdhīrāṇāṁ devalo ’sitaḥdvaipāyano ’smi vyāsānāṁkavīnāṁ kāvya ātmavān

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥

vāsudevo bhagavatāṁtvaṁ tu bhāgavateṣv ahamkimpuruṣānāṁ hanumānvidyādhrāṇāṁ sudarśanaḥ

रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥

ratnānāṁ padma-rāgo ’smipadma-kośaḥ su-peśasāmkuśo ’smi darbha-jātīnāṁgavyam ājyaṁ haviḥṣv aham

व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥

vyavasāyinām ahaṁ lakṣmīḥkitavānāṁ chala-grahaḥtitikṣāsmi titikṣūṇāṁsattvaṁ sattvavatām aham

ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥

ojaḥ saho balavatāṁkarmāhaṁ viddhi sātvatāmsātvatāṁ nava-mūrtīnāmādi-mūrtir ahaṁ parā

विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥

viśvāvasuḥ pūrvacittirgandharvāpsarasām ahambhūdharāṇām ahaṁ sthairyaṁgandha-mātram ahaṁ bhuvaḥ

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥

apāṁ rasaś ca paramastejiṣṭhānāṁ vibhāvasuḥprabhā sūryendu-tārāṇāṁśabdo ’haṁ nabhasaḥ paraḥ

ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥

brahmaṇyānāṁ balir ahaṁvīrāṇām aham arjunaḥbhūtānāṁ sthitir utpattirahaṁ vai pratisaṅkramaḥ

गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥

gaty-ukty-utsargopādānamānanda-sparśa-lakṣanamāsvāda-śruty-avaghrāṇamahaṁ sarvendriyendriyam

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥

pṛthivī vāyur ākāśaāpo jyotir ahaṁ mahānvikāraḥ puruṣo ’vyaktaṁrajaḥ sattvaṁ tamaḥ paramaham etat prasaṅkhyānaṁjñānaṁ tattva-viniścayaḥ

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्व‍‍चित् ॥ ३८ ॥

mayeśvareṇa jīvenaguṇena guṇinā vināsarvātmanāpi sarveṇana bhāvo vidyate kvacit

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥

saṅkhyānaṁ paramāṇūnāṁkālena kriyate mayāna tathā me vibhūtīnāṁsṛjato ’ṇḍāni koṭiśaḥ

तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥

tejaḥ śrīḥ kīrtir aiśvaryaṁhrīs tyāgaḥ saubhagaṁ bhagaḥvīryaṁ titikṣā vijñānaṁyatra yatra sa me ’ṁśakaḥ

एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्‍क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥

etās te kīrtitāḥ sarvāḥsaṅkṣepeṇa vibhūtayaḥmano-vikārā evaiteyathā vācābhidhīyate

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥

vācaṁ yaccha mano yacchaprāṇān yacchedriyāṇi caātmānam ātmanā yacchana bhūyaḥ kalpase ’dhvane

यो वै वाङ्‍मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥

yo vai vāṅ-manasī saṁyagasaṁyacchan dhiyā yatiḥtasya vrataṁ tapo dānaṁsravaty āma-ghaṭāmbu-vat

तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भ‍‍क्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥

tasmād vaco manaḥ prāṇānniyacchen mat-parāyaṇaḥmad-bhakti-yuktayā buddhyātataḥ parisamāpyate