Canto 11, Chapter 2

श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācagovinda-bhuja-guptāyāṁdvāravatyāṁ kurūdvahaavātsīn nārado ’bhīkṣṇaṁkṛṣṇopāsana-lālasaḥ

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥

ko nu rājann indriyavānmukunda-caraṇāmbujamna bhajet sarvato-mṛtyurupāsyam amarottamaiḥ

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

tam ekadā tu devarṣiṁvasudevo gṛhāgatamarcitaṁ sukham āsīnamabhivādyedam abravīt

श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥

śrī-vasudeva uvācabhagavan bhavato yātrāsvastaye sarva-dehināmkṛpaṇānāṁ yathā pitroruttama-śloka-vartmanām

भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वाद‍ृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥

bhūtānāṁ deva-caritaṁduḥkhāya ca sukhāya casukhāyaiva hi sādhūnāṁtvādṛśām acyutātmanām

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥

bhajanti ye yathā devāndevā api tathaiva tānchāyeva karma-sacivāḥsādhavo dīna-vatsalāḥ

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥

brahmaṁs tathāpi pṛcchāmodharmān bhāgavatāṁs tavayān śrutvā śraddhayā martyomucyate sarvato bhayāt

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥

ahaṁ kila purānantaṁprajārtho bhuvi mukti-damapūjayaṁ na mokṣāyamohito deva-māyayā

यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भ‍िर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥

yathā vicitra-vyasanādbhavadbhir viśvato-bhayātmucyema hy añjasaivāddhātathā naḥ śādhi su-vrata

श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्न‍ो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥

śrī-śuka uvācarājann evaṁ kṛta-praśnovasudevena dhīmatāprītas tam āha devarṣirhareḥ saṁsmārito guṇaiḥ

श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥

śrī-nārada uvācasamyag etad vyavasitaṁbhavatā sātvatarṣabhayat pṛcchase bhāgavatāndharmāṁs tvaṁ viśva-bhāvanān

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आद‍ृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥

śruto ’nupaṭhito dhyātaādṛto vānumoditaḥsadyaḥ punāti sad-dharmodeva-viśva-druho ’pi hi

त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥

tvayā parama-kalyāṇaḥpuṇya-śravaṇa-kīrtanaḥsmārito bhagavān adyadevo nārāyaṇo mama

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥

atrāpy udāharantīmamitihāsaṁ purātanamārṣabhāṇāṁ ca saṁvādaṁvidehasya mahātmanaḥ

प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥

priyavrato nāma sutomanoḥ svāyambhuvasya yaḥtasyāgnīdhras tato nābhirṛṣabhas tat-sutaḥ smṛtaḥ

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥

tam āhur vāsudevāṁśaṁmokṣa-dharma-vivakṣayāavatīrṇaṁ suta-śataṁtasyāsīd brahma-pāragam

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भ‍ुतम् ॥ १७ ॥

teṣāṁ vai bharato jyeṣṭhonārāyaṇa-parāyaṇaḥvikhyātaṁ varṣam etad yan-nāmnā bhāratam adbhutam

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥

sa bhukta-bhogāṁ tyaktvemāṁnirgatas tapasā harimupāsīnas tat-padavīṁlebhe vai janmabhis tribhiḥ

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥

teṣāṁ nava nava-dvīpa-patayo ’sya samantataḥkarma-tantra-praṇetāraekāśītir dvijātayaḥ

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

navābhavan mahā-bhāgāmunayo hy artha-śaṁsinaḥśramaṇā vāta-rasanāātma-vidyā-viśāradāḥ

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥

ta ete bhagavad-rūpaṁviśvaṁ sad-asad-ātmakamātmano ’vyatirekeṇapaśyanto vyacaran mahīm

अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य-गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ-विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥

avyāhateṣṭa-gatayaḥ sura-siddha-sādhya-gandharva-yakṣa-nara-kinnara-nāga-lokānmuktāś caranti muni-cāraṇa-bhūtanātha-vidyādhara-dvija-gavāṁ bhuvanāni kāmam

त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यद‍ृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥

ta ekadā nimeḥ satramupajagmur yadṛcchayāvitāyamānam ṛṣibhirajanābhe mahātmanaḥ

तान् द‍ृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥

tān dṛṣṭvā sūrya-saṅkāśānmahā-bhāgavatān nṛpayajamāno ’gnayo viprāḥsarva evopatasthire

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥

videhas tān abhipretyanārāyaṇa-parāyaṇānprītaḥ sampūjayāṁ cakreāsana-sthān yathārhataḥ

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥

tān rocamānān sva-rucābrahma-putropamān navapapraccha parama-prītaḥpraśrayāvanato nṛpaḥ

श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥

śrī-videha uvācamanye bhagavataḥ sākṣātpārṣadān vo madhu-dvisaḥviṣṇor bhūtāni lokānāṁpāvanāya caranti hi

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥

durlabho mānuṣo dehodehināṁ kṣaṇa-bhaṅguraḥtatrāpi durlabhaṁ manyevaikuṇṭha-priya-darśanam

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥

ata ātyantikaṁ kṣemaṁpṛcchāmo bhavato ’naghāḥsaṁsāre ’smin kṣaṇārdho ’pisat-saṅgaḥ śevadhir nṛṇām

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥

dharmān bhāgavatān brūtayadi naḥ śrutaye kṣamamyaiḥ prasannaḥ prapannāyadāsyaty ātmānam apy ajaḥ

श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥

śrī-nārada uvācaevaṁ te niminā pṛṣṭāvasudeva mahattamāḥpratipūjyābruvan prītyāsa-sadasyartvijaṁ nṛpam

श्रीकविरुवाचमन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्यपादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद्विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥

śrī-kavir uvācamanye ’kutaścid-bhayam acyutasyapādāmbujopāsanam atra nityamudvigna-buddher asad-ātma-bhāvādviśvātmanā yatra nivartate bhīḥ

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥

ye vai bhagavatā proktāupāyā hy ātma-labdhayeañjaḥ puṁsām aviduṣāṁviddhi bhāgavatān hi tān

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥

yān āsthāya naro rājanna pramādyeta karhicitdhāvan nimīlya vā netrena skhalen na pated iha

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वाबुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मैनारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥

kāyena vācā manasendriyair vābuddhyātmanā vānusṛta-svabhāvātkaroti yad yat sakalaṁ parasmainārāyaṇāyeti samarpayet tat

भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या-दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तंभक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥

bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syādīśād apetasya viparyayo ’smṛtiḥtan-māyayāto budha ābhajet taṁbhaktyaikayeśaṁ guru-devatātmā

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयोध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनोबुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥

avidyamāno ’py avabhāti hi dvayodhyātur dhiyā svapna-manorathau yathātat karma-saṅkalpa-vikalpakaṁ manobudho nirundhyād abhayaṁ tataḥ syāt

श‍ृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे-र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानिगायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥

śṛṇvan su-bhadrāṇi rathāṅga-pāṇerjanmāni karmāṇi ca yāni lokegītāni nāmāni tad-arthakānigāyan vilajjo vicared asaṅgaḥ

एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्याजातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय-त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥

evaṁ-vrataḥ sva-priya-nāma-kīrtyājātānurāgo druta-citta uccaiḥhasaty atho roditi rauti gāyatyunmāda-van nṛtyati loka-bāhyaḥ

खं वायुमग्निं सलिलं महीं चज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरंयत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥

khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ mahīṁ cajyotīṁṣi sattvāni diśo drumādīnsarit-samudrāṁś ca hareḥ śarīraṁyat kiṁ ca bhūtaṁ praṇamed ananyaḥ

भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति-रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्न‍त: स्यु-स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥

bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika eka-kālaḥprapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣud-apāyo ’nu-ghāsam

इत्यच्युताङ्‍‍घ्रि भजतोऽनुवृत्त्याभक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं-स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥

ity acyutāṅghriṁ bhajato ’nuvṛttyābhaktir viraktir bhagavat-prabodhaḥbhavanti vai bhāgavatasya rājaṁstataḥ parāṁ śāntim upaiti sākṣāt

श्रीराजोवाचअथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो याद‍ृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥

śrī-rājovācaatha bhāgavataṁ brūtayad-dharmo yādṛśo nṛṇāmyathācarati yad brūteyair liṅgair bhagavat-priyaḥ

श्रीहविरुवाचसर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भ‍ावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥

śrī-havir uvācasarva-bhūteṣu yaḥ paśyedbhagavad-bhāvam ātmanaḥbhūtāni bhagavaty ātmanyeṣa bhāgavatottamaḥ

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥

īśvare tad-adhīneṣubāliśeṣu dviṣatsu caprema-maitrī-kṛpopekṣāyaḥ karoti sa madhyamaḥ

अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भ‍क्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥

arcāyām eva harayepūjāṁ yaḥ śraddhayehatena tad-bhakteṣu cānyeṣusa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥

gṛhītvāpīndriyair arthānyo na dveṣṭi na hṛṣyativiṣṇor māyām idaṁ paśyansa vai bhāgavatottamaḥ

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां योजन्माप्ययक्षुद्भ‍यतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान:स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥

dehendriya-prāṇa-mano-dhiyāṁ yojanmāpyaya-kṣud-bhaya-tarṣa-kṛcchraiḥsaṁsāra-dharmair avimuhyamānaḥsmṛtyā harer bhāgavata-pradhānaḥ

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥

na kāma-karma-bījānāṁyasya cetasi sambhavaḥvāsudevaika-nilayaḥsa vai bhāgavatottamaḥ

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥

na yasya janma-karmabhyāṁna varṇāśrama-jātibhiḥsajjate ’sminn ahaṁ-bhāvodehe vai sa hareḥ priyaḥ

न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥

na yasya svaḥ para itivitteṣv ātmani vā bhidāsarva-bhūta-samaḥ śāntaḥsa vai bhāgavatottamaḥ

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ-स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा-ल्ल‍वनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥

tri-bhuvana-vibhava-hetave ’py akuṇṭha-smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyātna calati bhagavat-padāravindāllava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ

भगवत उरुविक्रमाङ्‍‍घ्रिशाखा-नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: सप्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥

bhagavata uru-vikramāṅghri-śākhā-nakha-maṇi-candrikayā nirasta-tāpehṛdi katham upasīdatāṁ punaḥ saprabhavati candra ivodite ’rka-tāpaḥ

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा-द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्‍‍घ्रिपद्म:स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥

visṛjati hṛdayaṁ na yasya sākṣāddharir avaśābhihito ’py aghaugha-nāśaḥpraṇaya-rasanayā dhṛtāṅghri-padmaḥsa bhavati bhāgavata-pradhāna uktaḥ