Canto 11, Chapter 3

श्रीराजोवाचपरस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

śrī-rājovācaparasya viṣṇor īśasyamāyinām api mohinīmmāyāṁ veditum icchāmobhagavanto bruvantu naḥ

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥

nānutṛpye juṣan yuṣmad-vaco hari-kathāmṛtamsaṁsāra-tāpa-nistaptomartyas tat-tāpa-bheṣajam

श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

śrī-antarīkṣa uvācaebhir bhūtāni bhūtātmāmahā-bhūtair mahā-bhujasasarjoccāvacāny ādyaḥsva-mātrātma-prasiddhaye

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

evaṁ sṛṣṭāni bhūtānipraviṣṭaḥ pañca-dhātubhiḥekadhā daśadhātmānaṁvibhajan juṣate guṇān

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

guṇair guṇān sa bhuñjānaātma-pradyotitaiḥ prabhuḥmanyamāna idaṁ sṛṣṭamātmānam iha sajjate

कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

karmāṇi karmabhiḥ kurvansa-nimittāni deha-bhṛttat tat karma-phalaṁ gṛhṇanbhramatīha sukhetaram

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्न‍ुतेऽवश: ॥ ७ ॥

itthaṁ karma-gatīr gacchanbahv-abhadra-vahāḥ pumānābhūta-samplavāt sarga-pralayāv aśnute ’vaśaḥ

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

dhātūpaplava āsannevyaktaṁ dravya-guṇātmakamanādi-nidhanaḥ kālohy avyaktāyāpakarṣati

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

śata-varṣā hy anāvṛṣṭirbhaviṣyaty ulbaṇā bhuvitat-kālopacitoṣṇārkolokāṁs trīn pratapiṣyati

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥

pātāla-talam ārabhyasaṅkarṣaṇa-mukhānalaḥdahann ūrdhva-śikho viṣvagvardhate vāyuneritaḥ

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥

saṁvartako megha-gaṇovarṣati sma śataṁ samāḥdhārābhir hasti-hastābhirlīyate salile virāṭ

ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥

tato virājam utsṛjyavairājaḥ puruṣo nṛpaavyaktaṁ viśate sūkṣmaṁnirindhana ivānalaḥ

वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्‍धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

vāyunā hṛta-gandhā bhūḥsalilatvāya kalpatesalilaṁ tad-dhṛta-rasaṁjyotiṣṭvāyopakalpate

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥

hṛta-rūpaṁ tu tamasāvāyau jyotiḥ pralīyatehṛta-sparśo ’vakāśenavāyur nabhasi līyatekālātmanā hṛta-guṇaṁnabha ātmani līyate

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

indriyāṇi mano buddhiḥsaha vaikārikair nṛpapraviśanti hy ahaṅkāraṁsva-guṇair aham ātmani

एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

eṣā māyā bhagavataḥsarga-sthity-anta-kāriṇītri-varṇā varṇitāsmābhiḥkiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi

श्रीराजोवाचयथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥

śrī-rājovācayathaitām aiśvarīṁ māyāṁdustarām akṛtātmabhiḥtaranty añjaḥ sthūla-dhiyomaharṣa idam ucyatām

श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥

śrī-prabuddha uvācakarmāṇy ārabhamāṇānāṁduḥkha-hatyai sukhāya capaśyet pāka-viparyāsaṁmithunī-cāriṇāṁ nṛṇām

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥

nityārtidena vittenadurlabhenātma-mṛtyunāgṛhāpatyāpta-paśubhiḥkā prītiḥ sādhitaiś calaiḥ

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥

evaṁ lokaṁ paraṁ vidyānnaśvaraṁ karma-nirmitamsa-tulyātiśaya-dhvaṁsaṁyathā maṇḍala-vartinām

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

tasmād guruṁ prapadyetajijñāsuḥ śreya uttamamśābde pare ca niṣṇātaṁbrahmaṇy upaśamāśrayam

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥

tatra bhāgavatān dharmānśikṣed gurv-ātma-daivataḥamāyayānuvṛttyā yaistuṣyed ātmātma-do hariḥ

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

sarvato manaso ’saṅgamādau saṅgaṁ ca sādhuṣudayāṁ maitrīṁ praśrayaṁ cabhūteṣv addhā yathocitam

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥

śaucaṁ tapas titikṣāṁ camaunaṁ svādhyāyam ārjavambrahmacaryam ahiṁsāṁ casamatvaṁ dvandva-saṁjñayoḥ

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥

sarvatrātmeśvarānvīkṣāṁkaivalyam aniketatāmvivikta-cīra-vasanaṁsantoṣaṁ yena kenacit

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

śraddhāṁ bhāgavate śāstre’nindām anyatra cāpi himano-vāk-karma-daṇḍaṁ casatyaṁ śama-damāv api

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

śravaṇaṁ kīrtanaṁ dhyānaṁharer adbhuta-karmaṇaḥjanma-karma-guṇānāṁ catad-arthe ’khila-ceṣṭitam

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

evaṁ kṛṣṇātma-nātheṣumanuṣyeṣu ca sauhṛdamparicaryāṁ cobhayatramahatsu nṛṣu sādhuṣu

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥

parasparānukathanaṁpāvanaṁ bhagavad-yaśaḥmitho ratir mithas tuṣṭirnivṛttir mitha ātmanaḥ

स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥

smarantaḥ smārayantaś camitho ’ghaugha-haraṁ harimbhaktyā sañjātayā bhaktyābibhraty utpulakāṁ tanum

क्व‍‍चिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्व‍‍चि-द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजंभवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥

kvacid rudanty acyuta-cintayā kvaciddhasanti nandanti vadanty alaukikāḥnṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṁbhavanti tūṣṇīṁ param etya nirvṛtāḥ

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥

iti bhāgavatān dharmānśikṣan bhaktyā tad-utthayānārāyaṇa-paro māyāmañjas tarati dustarām

श्रीराजोवाचनारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥

śrī-rājovācanārāyaṇābhidhānasyabrahmaṇaḥ paramātmanaḥniṣṭhām arhatha no vaktuṁyūyaṁ hi brahma-vittamāḥ

श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भ‍वप्रलयहेतुरहेतुरस्ययत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येनसञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

śrī-pippalāyana uvācasthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asyayat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś cadehendriyāsu-hṛdayāni caranti yenasañjīvitāni tad avehi paraṁ narendra

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्माप्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल-मर्थोक्तमाह यद‍ृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥

naitan mano viśati vāg uta cakṣur ātmāprāṇendriyāṇi ca yathānalam arciṣaḥ svāḥśabdo ’pi bodhaka-niṣedhatayātma-mūlamarthoktam āha yad-ṛte na niṣedha-siddhiḥ

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौसूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्तिब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥

sattvaṁ rajas tama iti tri-vṛd ekam ādausūtraṁ mahān aham iti pravadanti jīvamjñāna-kriyārtha-phala-rūpatayoru-śaktibrahmaiva bhāti sad asac ca tayoḥ paraṁ yat

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौन क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रंप्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥

nātmā jajāna na mariṣyati naidhate ’sauna kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṁ hisarvatra śaśvad anapāyy upalabdhi-mātraṁprāṇo yathendriya-balena vikalpitaṁ sat

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषुप्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्तेकूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥

aṇḍeṣu peśiṣu taruṣv aviniściteṣuprāṇo hi jīvam upadhāvati tatra tatrasanne yad indriya-gaṇe ’hami ca prasuptekūṭa-stha āśayam ṛte tad-anusmṛtir naḥ

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्याचेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वंसाक्षाद् यथामलद‍ृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥

yarhy abja-nābha-caraṇaiṣaṇayoru-bhaktyāceto-malāni vidhamed guṇa-karma-jānitasmin viśuddha upalabhyata ātma-tattvaṁśākṣād yathāmala-dṛśoḥ savitṛ-prakāśaḥ

श्रीराजोवाचकर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥

śrī-rājovācakarma-yogaṁ vadata naḥpuruṣo yena saṁskṛtaḥvidhūyehāśu karmāṇinaiṣkarmyaṁ vindate param

एवं प्रश्न‍मृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥

evaṁ praśnam ṛṣīn pūrvamapṛcchaṁ pitur antikenābruvan brahmaṇaḥ putrāstatra kāraṇam ucyatām

श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥

śrī-āvirhotra uvācakarmākarma vikarmetiveda-vādo na laukikaḥvedasya ceśvarātmatvāttatra muhyanti sūrayaḥ

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

parokṣa-vādo vedo ’yaṁbālānām anuśāsanamkarma-mokṣāya karmāṇividhatte hy agadaṁ yathā

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥

nācared yas tu vedoktaṁsvayam ajño ’jitendriyaḥvikarmaṇā hy adharmeṇamṛtyor mṛtyum upaiti saḥ

वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥

vedoktam eva kurvāṇoniḥsaṅgo ’rpitam īśvarenaiṣkarmyaṁ labhate siddhiṁrocanārthā phala-śrutiḥ

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥

ya āśu hṛdaya-granthiṁnirjihīrṣuḥ parātmanaḥvidhinopacared devaṁtantroktena ca keśavam

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥

labdhvānugraha ācāryāttena sandarśitāgamaḥmahā-puruṣam abhyarcenmūrtyābhimatayātmanaḥ

शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥

śuciḥ sammukham āsīnaḥprāṇa-saṁyamanādibhiḥpiṇḍaṁ viśodhya sannyāsa-kṛta-rakṣo ’rcayed dharim

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

arcādau hṛdaye cāpiyathā-labdhopacārakaiḥdravya-kṣity-ātma-liṅgāniniṣpādya prokṣya cāsanam

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

sāṅgopāṅgāṁ sa-pārṣadāṁtāṁ tāṁ mūrtiṁ sva-mantrataḥpādyārghyācamanīyādyaiḥsnāna-vāso-vibhūṣaṇaiḥ

आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥

ātmānam tan-mayam dhyāyanmūrtiṁ sampūjayed dhareḥśeṣām ādhāya śirasāsva-dhāmny udvāsya sat-kṛtam

एवमग्‍न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥

evam agny-arka-toyādāvatithau hṛdaye ca yaḥyajatīśvaram ātmānamacirān mucyate hi saḥ