Canto 11, Chapter 20

श्रीउद्धव उवाच विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १ ॥

śrī-uddhava uvācavidhiś ca pratiṣedhaś canigamo hīśvarasya teavekṣate ’raviṇḍākṣaguṇaṁ doṣaṁ ca karmaṇām

वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्यदेशवय:कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥

varṇāśrama-vikalpaṁ capratilomānulomajamdravya-deśa-vayaḥ-kālānsvargaṁ narakam eva ca

गुणदोषभिदाद‍ृष्टिमन्तरेण वचस्तव । नि:श्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥

guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭimantareṇa vacas tavaniḥśreyasaṁ kathaṁ nṝṇāṁniṣedha-vidhi-lakṣaṇam

पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥

pitṛ-deva-manuṣyānāṁvedaś cakṣus taveśvaraśreyas tv anupalabdhe ’rthesādhya-sādhanayor api

गुणदोषभिदाद‍ृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वत: । निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रम: ॥ ५ ॥

guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭirnigamāt te na hi svataḥnigamenāpavādaś cabhidāyā iti ha bhramaḥ

श्रीभगवानुवाचयोगास्‍त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥

śrī-bhagavān uvācayogās trayo mayā proktānṝṇāṁ śreyo-vidhitsayājñānaṁ karma ca bhaktiś canopāyo ’nyo ’sti kutracit

निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७ ॥

nirviṇṇānāṁ jñāna-yogonyāsinām iha karmasuteṣv anirviṇṇa-cittānāṁkarma-yogas tu kāminām

यद‍ृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु य: पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ॥ ८ ॥

yadṛcchayā mat-kathādaujāta-śraddhas tu yaḥ pumānna nirviṇṇo nāti-saktobhakti-yogo ’sya siddhi-daḥ

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥

tāvat karmāṇi kurvītana nirvidyeta yāvatāmat-kathā-śravaṇādau vāśraddhā yāvan na jāyate

स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशी:काम उद्धव । न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १० ॥

sva-dharma-stho yajan yajñairanāśīḥ-kāma uddhavana yāti svarga-narakauyady anyan na samācaret

अस्मिंल्ल‍ोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि: । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भ‍‍क्तिं वा यद‍ृच्छया ॥ ११ ॥

asmiḻ loke vartamānaḥsva-dharma-stho ’naghaḥ śuciḥjñānaṁ viśuddham āpnotimad-bhaktiṁ vā yadṛcchayā

स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥

svargiṇo ’py etam icchantilokaṁ nirayiṇas tathāsādhakaṁ jñāna-bhaktibhyāmubhayaṁ tad-asādhakam

न नर: स्वर्गतिं काङ्‍क्षेन्नारकीं वा विचक्षण: । नेमं लोकं च काङ्‍क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३ ॥

na naraḥ svar-gatiṁ kāṅkṣennārakīṁ vā vicakṣaṇaḥnemaṁ lokaṁ ca kāṅkṣetadehāveśāt pramādyati

एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत स: । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ १४ ॥

etad vidvān purā mṛtyorabhavāya ghaṭeta saḥapramatta idaṁ jñātvāmartyam apy artha-siddhi-dam

छिद्यमानं यमैरेतै: कृतनीडं वनस्पतिम् । खग: स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥

chidyamānaṁ yamair etaiḥkṛta-nīḍaṁ vanaspatimkhagaḥ sva-ketam utsṛjyakṣemaṁ yāti hy alampaṭaḥ

अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथु: । मुक्तसङ्ग: परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥

aho-rātraiś chidyamānaṁbuddhvāyur bhaya-vepathuḥmukta-saṅgaḥ paraṁ buddhvānirīha upaśāmyati

नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभंप्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितंपुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥

nṛ-deham ādyaṁ su-labhaṁ su-durlabhaṁplavaṁ su-kalpaṁ guru-karṇadhārammayānukūlena nabhasvateritaṁpumān bhavābdhiṁ na taret sa ātma-hā

यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्त: संयतेन्द्रिय: । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मन: ॥ १८ ॥

yadārambheṣu nirviṇṇoviraktaḥ saṁyatendriyaḥabhyāsenātmano yogīdhārayed acalaṁ manaḥ

धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदश्वनवस्थितम् । अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ १९ ॥

dhāryamāṇaṁ mano yarhibhrāmyad āśv anavasthitamatandrito ’nurodhenamārgeṇātma-vaśaṁ nayet

मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रिय: । सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ २० ॥

mano-gatiṁ na visṛjejjita-prāṇo jitendriyaḥsattva-sampannayā buddhyāmana ātma-vaśaṁ nayet

एष वै परमो योगो मनस: सङ्ग्रह: स्मृत: । हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहु: ॥ २१ ॥

eṣa vai paramo yogomanasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥhṛdaya-jñatvam anvicchandamyasyevārvato muhuḥ

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमत: । भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२ ॥

sāṅkhyena sarva-bhāvānāṁpratilomānulomataḥbhavāpyayāv anudhyāyenmano yāvat prasīdati

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिन: । मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥

nirviṇṇasya viraktasyapuruṣasyokta-vedinaḥmanas tyajati daurātmyaṁcintitasyānucintayā

यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मन: ॥ २४ ॥

yamādibhir yoga-pathairānvīkṣikyā ca vidyayāmamārcopāsanābhir vānānyair yogyaṁ smaren manaḥ

यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥

yadi kuryāt pramādenayogī karma vigarhitamyogenaiva dahed aṁhonānyat tatra kadācana

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियम: कृत: । गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥

sve sve ’dhikāre yā niṣṭhāsa guṇaḥ parikīrtitaḥkarmaṇāṁ jāty-aśuddhānāmanena niyamaḥ kṛtaḥguṇa-doṣa-vidhānenasaṅgānāṁ tyājanecchayā

जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥

jāta-śraddho mat-kathāsunirviṇṇaḥ sarva-karmasuveda duḥkhātmakān kāmānparityāge ’py anīśvaraḥ

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुने: । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥

proktena bhakti-yogenabhajato māsakṛn muneḥkāmā hṛdayyā naśyantisarve mayi hṛdi sthite

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि द‍ृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥

bhidyate hṛdaya-granthiśchidyante sarva-saṁśayāḥkṣīyante cāsya karmāṇimayi dṛṣṭe ’khilātmani

तस्मान्मद्भ‍‍क्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन: । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्राय: श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥

tasmān mad-bhakti-yuktasyayogino vai mad-ātmanaḥna jñānaṁ na ca vairāgyaṁprāyaḥ śreyo bhaved iha

यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भ‍‍क्तियोगेन मद्भ‍क्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥

yat karmabhir yat tapasājñāna-vairāgyataś ca yatyogena dāna-dharmeṇaśreyobhir itarair api

न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४ ॥

na kiñcit sādhavo dhīrābhaktā hy ekāntino mamavāñchanty api mayā dattaṁkaivalyam apunar-bhavam

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्नि:श्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५ ॥

nairapekṣyaṁ paraṁ prāhurniḥśreyasam analpakamtasmān nirāśiṣo bhaktirnirapekṣasya me bhavet

न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भ‍वा गुणा: । साधूनां समचित्तानां बुद्धे: परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥

na mayy ekānta-bhaktānāṁguṇa-doṣodbhavā guṇāḥsādhūnāṁ sama-cittānāṁbuddheḥ param upeyuṣām

एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथ: । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदु: ॥ ३७ ॥

evam etān mayā diṣṭānanutiṣṭhanti me pathaḥkṣemaṁ vindanti mat-sthānaṁyad brahma paramaṁ viduḥ