Canto 11, Chapter 21

श्रीभगवानुवाचय एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācaya etān mat-patho hitvābhakti-jñāna-kriyātmakānkṣudrān kāmāṁś calaiḥ prāṇairjuṣantaḥ saṁsaranti te

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥

sve sve ’dhikāre yā niṣṭhāsa guṇaḥ parikīrtitaḥviparyayas tu doṣaḥ syādubhayor eṣa niścayaḥ

शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥

śuddhy-aśuddhī vidhīyetesamāneṣv api vastuṣudravyasya vicikitsārthaṁguṇa-doṣau śubhāśubhaudharmārthaṁ vyavahārārthaṁyātrārtham iti cānagha

दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥

darśito ’yaṁ mayācārodharmam udvahatāṁ dhuram

भूम्यम्ब्वग्‍न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥

bhūmy-ambv-agny-anilākāśābhūtānāṁ pañca-dhātavaḥā-brahma-sthāvarādīnāṁśārīrā ātma-saṁyutāḥ

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥

vedena nāma-rūpāṇiviṣamāṇi sameṣv apidhātuṣūddhava kalpyantaeteṣāṁ svārtha-siddhaye

देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥

deśa-kālādi-bhāvānāṁvastūnāṁ mama sattamaguṇa-doṣau vidhīyeteniyamārthaṁ hi karmaṇām

अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥

akṛṣṇa-sāro deśānāmabrahmaṇyo ’sucir bhavetkṛṣṇa-sāro ’py asauvīra-kīkaṭāsaṁskṛteriṇam

कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥

karmaṇyo guṇavān kālodravyataḥ svata eva vāyato nivartate karmasa doṣo ’karmakaḥ smṛtaḥ

द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥

dravyasya śuddhy-aśuddhī cadravyeṇa vacanena casaṁskāreṇātha kālenamahatvālpatayātha vā

शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥

śaktyāśaktyātha vā buddhyāsamṛddhyā ca yad ātmaneaghaṁ kurvanti hi yathādeśāvasthānusārataḥ

धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥

dhānya-dārv-asthi-tantūnāṁrasa-taijasa-carmaṇāmkāla-vāyv-agni-mṛt-toyaiḥpārthivānāṁ yutāyutaiḥ

अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥

amedhya-liptaṁ yad yenagandha-lepaṁ vyapohatibhajate prakṛtiṁ tasyatac chaucaṁ tāvad iṣyate

स्‍नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्‌द्विज: ॥ १४ ॥

snāna-dāna-tapo-’vasthā-vīrya-saṁskāra-karmabhiḥmat-smṛtyā cātmanaḥ śaucaṁśuddhaḥ karmācared dvijaḥ

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्‌भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥

mantrasya ca parijñānaṁkarma-śuddhir mad-arpaṇamdharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiradharmas tu viparyayaḥ

क्व‍‍चिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भ‍िदामेव बाधते ॥ १६ ॥

kvacid guṇo ’pi doṣaḥ syāddoṣo ’pi vidhinā guṇaḥguṇa-doṣārtha-niyamastad-bhidām eva bādhate

समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥

samāna-karmācaraṇaṁpatitānāṁ na pātakamautpattiko guṇaḥ saṅgona śayānaḥ pataty adhaḥ

यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥

yato yato nivartetavimucyeta tatas tataḥeṣa dharmo nṛṇāṁ kṣemaḥśoka-moha-bhayāpahaḥ

विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥

viṣayeṣu guṇādhyāsātpuṁsaḥ saṅgas tato bhavetsaṅgāt tatra bhavet kāmaḥkāmād eva kalir nṛṇām

कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥

kaler durviṣahaḥ krodhastamas tam anuvartatetamasā grasyate puṁsaścetanā vyāpinī drutam

तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥

tayā virahitaḥ sādhojantuḥ śūnyāya kalpatetato ’sya svārtha-vibhraṁśomūrcchitasya mṛtasya ca

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्र‍ोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥

viṣayābhiniveśenanātmānaṁ veda nāparamvṛkṣa jīvikayā jīvanvyarthaṁ bhastreva yaḥ śvasan

फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥

phala-śrutir iyaṁ nṝṇāṁna śreyo rocanaṁ paramśreyo-vivakṣayā proktaṁyathā bhaiṣajya-rocanam

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥

utpattyaiva hi kāmeṣuprāṇeṣu sva-janeṣu caāsakta-manaso martyāātmano ’nartha-hetuṣu

न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥

natān aviduṣaḥ svārthaṁbhrāmyato vṛjinādhvanikathaṁ yuñjyāt punas teṣutāṁs tamo viśato budhaḥ

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥

evaṁ vyavasitaṁ kecidavijñāya kubuddhayaḥphala-śrutiṁ kusumitāṁna veda-jñā vadanti hi

कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥

kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥpuṣpeṣu phala-buddhayaḥagni-mugdhā dhūma-tāntāḥsvaṁ lokaṁ na vidanti te

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्‍‍‍‍‍त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥

na te mām aṅga jānantihṛdi-sthaṁ ya idaṁ yataḥuktha-śastrā hy asu-tṛpoyathā nīhāra-cakṣuṣaḥ

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥

te me matam avijñāyaparokṣaṁ viṣayātmakāḥhiṁsāyāṁ yadi rāgaḥ syādyajña eva na codanā

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥

svapnopamam amuṁ lokamasantaṁ śravaṇa-priyamāśiṣo hṛdi saṅkalpyatyajanty arthān yathā vaṇik

रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥

rajaḥ-sattva-tamo-niṣṭhārajaḥ-sattva-tamo-juṣaḥupāsata indra-mukhyāndevādīn na yathaiva mām

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥

iṣṭveha devatā yajñairgatvā raṁsyāmahe divitasyānta iha bhūyāsmamahā-śālā mahā-kulāḥ

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्‍त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥

vedā brahmātma-viṣayāstri-kāṇḍa-viṣayā imeparokṣa-vādā ṛṣayaḥparokṣaṁ mama ca priyam

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥

śabda-brahma su-durbodhaṁprāṇendriya-mano-mayamananta-pāraṁ gambhīraṁdurvigāhyaṁ samudra-vat

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥

mayopabṛṁhitaṁ bhūmnābrahmaṇānanta-śaktinābhūteṣu ghoṣa-rūpeṇaviseṣūrṇeva lakṣyate

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥

yathorṇanābhir hṛdayādūrṇām udvamate mukhātākāśād ghoṣavān prāṇomanasā sparśa-rūpiṇā

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्‌क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्‍ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥

gāyatry uṣṇig anuṣṭup cabṛhatī paṅktir eva catriṣṭub jagaty aticchandohy atyaṣṭy-atijagad-virāṭ

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥

kiṁ vidhatte kim ācaṣṭekim anūdya vikalpayetity asyā hṛdayaṁ lokenānyo mad veda kaścana

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥

māṁ vidhatte ’bhidhatte māṁvikalpyāpohyate tv ahametāvān sarva-vedārthaḥśabda āsthāya māṁ bhidāmmāyā-mātram anūdyāntepratiṣidhya prasīdati