Canto 11, Chapter 22

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

śrī-uddhava uvācakati tattvāni viśveśasaṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabhonavaikādaśa pañca trīṇyāttha tvam iha śuśruma

श्रीभगवानुवाचयुक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

śrī-bhagavān uvācayuktaṁ ca santi sarvatrabhāṣante brāhmaṇā yathāmāyāṁ madīyām udgṛhyavadatāṁ kiṁ nu durghaṭam

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

naitad evaṁ yathāttha tvaṁyad ahaṁ vacmi tat tathāevaṁ vivadatāṁ hetuṁśaktayo me duratyayāḥ

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

yāsāṁ vyatikarād āsīdvikalpo vadatāṁ padamprāpte śama-dame ’pyetivādas tam anu śāmyati

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

parasparānupraveśāttattvānāṁ puruṣarṣabhapaurvāparya-prasaṅkhyānaṁyathā vaktur vivakṣitam

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

ekasminn api dṛśyantepraviṣṭānītarāṇi capūrvasmin vā parasmin vātattve tattvāni sarvaśaḥ

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

paurvāparyam ato ’mīṣāṁprasaṅkhyānam abhīpsatāmyathā viviktaṁ yad-vaktraṁgṛhṇīmo yukti-sambhavāt

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

anādy-avidyā-yuktasyapuruṣasyātma-vedanamsvato na sambhavād anyastattva-jño jñāna-do bhavet

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

puruṣeśvarayor atrana vailakṣaṇyam aṇv apitad-anya-kalpanāpārthājñānaṁ ca prakṛter guṇaḥ

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

prakṛtir guṇa-sāmyaṁ vaiprakṛter nātmano guṇāḥsattvaṁ rajas tama itisthity-utpatty-anta-hetavaḥ

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

sattvaṁ jñānaṁ rajaḥ karmatamo ’jñānam ihocyateguṇa-vyatikaraḥ kālaḥsvabhāvaḥ sūtram eva ca

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

puruṣaḥ prakṛtir vyaktamahaṅkāro nabho ’nilaḥjyotir āpaḥ kṣitir ititattvāny uktāni me nava

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

śrotraṁ tvag darśanaṁ ghrāṇojihveti jñāna-śaktayaḥvāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥkarmāṇy aṅgobhayaṁ manaḥ

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

śabdaḥ sparśo raso gandhorūpaṁ cety artha-jātayaḥgaty-ukty-utsarga-śilpānikarmāyatana-siddhayaḥ

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

sargādau prakṛtir hy asyakārya-kāraṇa-rūpiṇīsattvādibhir guṇair dhattepuruṣo ’vyakta īkṣate

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

vyaktādayo vikurvāṇādhātavaḥ puruṣekṣayālabdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṁsaṁhatāḥ prakṛter balāt

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

saptaiva dhātava ititatrārthāḥ pañca khādayaḥjñānam ātmobhayādhārastato dehendriyāsavaḥ

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

ṣaḍ ity atrāpi bhūtānipañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumāntair yukta ātma-sambhūtaiḥsṛṣṭvedaṁ samapāviśat

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

catvāry eveti tatrāpiteja āpo ’nnam ātmanaḥjātāni tair idaṁ jātaṁjanmāvayavinaḥ khalu

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

saṅkhyāne saptadaśakebhūta-mātrendriyāṇi capañca pañcaika-manasāātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāneātmaiva mana ucyatebhūtendriyāṇi pañcaivamana ātmā trayodaśa

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

ekādaśatva ātmāsaumahā-bhūtendriyāṇi caaṣṭau prakṛtayaś caivapuruṣaś ca navety atha

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

iti nānā-prasaṅkhyānaṁtattvānām ṛṣibhiḥ kṛtamsarvaṁ nyāyyaṁ yuktimattvādviduṣāṁ kim aśobhanam

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

śrī-uddhava uvācaprakṛtiḥ puruṣaś cobhauyady apy ātma-vilakṣaṇauanyonyāpāśrayāt kṛṣṇadṛśyate na bhidā tayoḥprakṛtau lakṣyate hy ātmāprakṛtiś ca tathātmani

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

evaṁ me puṇḍarīkākṣamahāntaṁ saṁśayaṁ hṛdichettum arhasi sarva-jñavacobhir naya-naipuṇaiḥ

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

tvatto jñānaṁ hi jīvānāṁpramoṣas te ’tra śaktitaḥtvam eva hy ātma-māyāyāgatiṁ vettha na cāparaḥ

श्रीभगवानुवाचप्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

śrī-bhagavān uvācaprakṛtiḥ puruṣaś cetivikalpaḥ puruṣarṣabhaeṣa vaikārikaḥ sargoguṇa-vyatikarātmakaḥ

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधाविकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक-मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhāvikalpa-buddhīś ca guṇair vidhattevaikārikas tri-vidho ’dhyātmam ekamathādhidaivam adhibhūtam anyat

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रेपरस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य:स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

dṛg rūpam ārkaṁ vapur atra randhreparasparaṁ sidhyati yaḥ svataḥ kheātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥsvayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

evaṁ tvag-ādi śravaṇādi cakṣurjihvādi nāsādi ca citta-yuktam

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार:प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु-र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

yo ’sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥpradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥahaṁ tri-vṛn moha-vikalpa-heturvaikārikas tāmasa aindriyaś ca

आत्मा परिज्ञानमयो विवादोह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसांमत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

ātmāparijñāna-mayo vivādohy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥvyartho ’pi naivoparameta puṁsāṁmattaḥ parāvṛtta-dhiyāṁ sva-lokāt

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

śrī-uddhava uvācatvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥsva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabhouccāvacān yathā dehāngṛhṇanti visṛjanti ca

श्रीभगवानुवाचमन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

śrī-bhagavān uvācamanaḥ karma-mayaṁ ṇṝṇāmindriyaiḥ pañcabhir yutamlokāl lokaṁ prayāty anyaātmā tad anuvartate

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

dhyāyan mano ’nu viṣayāndṛṣṭān vānuśrutān athaudyat sīdat karma-tantraṁsmṛtis tad anu śāmyati

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

viṣayābhiniveśenanātmānaṁ yat smaret punaḥjantor vai kasyacid dhetormṛtyur atyanta-vismṛtiḥ

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

janma tv ātmatayā puṁsaḥsarva-bhāvena bhūri-daviṣaya-svīkṛtiṁ prāhuryathā svapna-manorathaḥ

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

svapnaṁ manorathaṁ cetthaṁprāktanaṁ na smaraty asautatra pūrvam ivātmānamapūrvam cānupaśyati

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

indriyāyana-sṛṣṭyedaṁtrai-vidhyaṁ bhāti vastunibahir-antar-bhidā-heturjano ’saj-jana-kṛd yathā

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

nityadā hy aṅga bhūtānibhavanti na bhavanti cakālenālakṣya-vegenasūkṣmatvāt tan na dṛśyate

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

yathārciṣāṁ srotasāṁ caphalānāṁ vā vanaspateḥtathaiva sarva-bhūtānāṁvayo-’vasthādayaḥ kṛtāḥ

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

so ’yaṁ dīpo ’rciṣāṁ yadvatsrotasāṁ tad idaṁ jalamso ’yaṁ pumān iti nṛṇāṁmṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

mā svasya karma-bījenajāyate so ’py ayaṁ pumānmriyate vāmaro bhrāntyāyathāgnir dāru-saṁyutaḥ

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

niṣeka-garbha-janmānibālya-kaumāra-yauvanamvayo-madhyaṁ jarā mṛtyurity avasthās tanor nava

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

etā manoratha-mayīrhānyasyoccāvacās tanūḥguṇa-saṅgād upādattekvacit kaścij jahāti ca

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

ātmanaḥ pitṛ-putrābhyāmanumeyau bhavāpyayauna bhavāpyaya-vastūnāmabhijño dvaya-lakṣaṇaḥ

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

taror bīja-vipākābhyāṁyo vidvāñ janma-saṁyamautaror vilakṣaṇo draṣṭāevaṁ draṣṭā tanoḥ pṛthak

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

prakṛter evam ātmānamavivicyābudhaḥ pumāntattvena sparśa-sammūḍhaḥsaṁsāraṁ pratipadyate

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

sattva-saṅgād ṛṣīn devānrajasāsura-mānuṣāntamasā bhūta-tiryaktvaṁbhrāmito yāti karmabhiḥ

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

nṛtyato gāyataḥ paśyanyathaivānukaroti tānevaṁ buddhi-guṇān paśyannanīho ’py anukāryate

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

yathāmbhasā pracalatātaravo ’pi calā ivacakṣuṣā bhrāmyamāṇenadṛśyate bhramatīva bhūḥ

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

arthe hy avidyamāne ’pisaṁsṛtir na nivartatedhyāyato viṣayān asyasvapne ’narthāgamo yathā

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

tasmād uddhava mā bhuṅkṣvaviṣayān asad-indriyaiḥātmāgrahaṇa-nirbhātaṁpaśya vaikalpikaṁ bhramam

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

kṣipto ’vamānito ’sadbhiḥpralabdho ’sūyito ’tha vātāḍitaḥ sanniruddho vāvṛttyā vā parihāpitaḥ

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

śrī-uddhava uvācayathaivam anubudhyeyaṁvada no vadatāṁ vara

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

su-duḥsaham imaṁ manyaātmany asad-atikramamviduṣām api viśvātmanprakṛtir hi balīyasīṛte tvad-dharma-niratānśāntāṁs te caraṇālayān