Canto 11, Chapter 23

श्रीबादरायणिरुवाचस एवमाशंसित उद्धवेनभागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द-स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācasa evam āśaṁsita uddhavenabhāgavata-mukhyena dāśārha-mukhyaḥsabhājayan bhṛtya-vaco mukundastam ābabhāṣe śravaṇīya-vīryaḥ

श्रीभगवानुवाचबार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥

śrī-bhagavān uvācabārhaspatya sa nāsty atrasādhur vai durjaneritaiḥduraktair bhinnam ātmānaṁyaḥ samādhātum īśvaraḥ

न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥

na tathā tapyate viddhaḥpumān bāṇais tu marma-gaiḥyathā tudanti marma-sthāhy asatāṁ paruṣeṣavaḥ

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥

kathayanti mahat puṇyamitihāsam ihoddhavatam ahaṁ varṇayiṣyāminibodha su-samāhitaḥ

केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥

kenacid bhikṣuṇā gītaṁparibhūtena durjanaiḥsmaratā dhṛti-yuktenavipākaṁ nija-karmaṇām

अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥

avantiṣu dvijaḥ kaścidāsīd āḍhyatamaḥ śriyāvārtā-vṛttiḥ kadaryas tukāmī lubdho ’ti-kopanaḥ

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्‍मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥

jñātayo ’tithayas tasyavāṅ-mātreṇāpi nārcitāḥśūnyāvasatha ātmāpikāle kāmair anarcitaḥ

दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥

duḥśīlasya kadaryasyadruhyante putra-bāndhavāḥdārā duhitaro bhṛtyāviṣaṇṇā nācaran priyam

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥

tasyaivaṁ yakṣa-vittasyacyutasyobhaya-lokataḥdharma-kāma-vihīnasyacukrudhuḥ pañca-bhāginaḥ

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥

tad-avadhyāna-visrasta-puṇya-skandhasya bhūri-daartho ’py agacchan nidhanaṁbahv-āyāsa-pariśramaḥ

ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥

jñātyo jagṛhuḥ kiñcitkiñcid dasyava uddhavadaivataḥ kālataḥ kiñcidbrahma-bandhor nṛ-pārthivāt

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥

sa evaṁ draviṇe naṣṭedharma-kāma-vivarjitaḥupekṣitaś ca sva-janaiścintām āpa duratyayām

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

tasyaivaṁ dhyāyato dīrghaṁnaṣṭa-rāyas tapasvinaḥkhidyato bāṣpa-kaṇṭhasyanirvedaḥ su-mahān abhūt

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईद‍ृश: ॥ १४ ॥

sa cāhedam aho kaṣṭaṁvṛthātmā me ’nutāpitaḥna dharmāya na kāmāyayasyārthāyāsa īdṛśaḥ

प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥

prāyeṇārthāḥ kadaryāṇāṁna sukhāya kadācanaiha cātmopatāpāyamṛtasya narakāya ca

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥

yaśo yaśasvināṁ śuddhaṁślāghyā ye guṇināṁ guṇāḥlobhaḥ sv-alpo ’pi tān hantiśvitro rūpam ivepsitam

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्‍‍‍‍‍त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥

arthasya sādhane siddheutkarṣe rakṣaṇe vyayenāśopabhoga āyāsastrāsaś cintā bhramo nṛṇām

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

steyaṁ hiṁsānṛtaṁ dambhaḥkāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥbhedo vairam aviśvāsaḥsaṁspardhā vyasanāni ca

भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्‍निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥

bhidyante bhrātaro dārāḥpitaraḥ suhṛdas tathāekāsnigdhāḥ kākiṇināsadyaḥ sarve ’rayaḥ kṛtāḥ

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥

arthenālpīyasā hy etesaṁrabdhā dīpta-manyavaḥtyajanty āśu spṛdho ghnantisahasotsṛjya sauhṛdam

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्‍यताम् । तदनाद‍ृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥

labdhvā janmāmara-prārthyaṁmānuṣyaṁ tad dvijāgryatāmtad anādṛtya ye svārthaṁghnanti yānty aśubhāṁ gatim

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥

svargāpavargayor dvāraṁprāpya lokam imaṁ pumāndraviṇe ko ’nuṣajjetamartyo ’narthasya dhāmani

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥

devarṣi-pitṛ-bhūtānijñātīn bandhūṁś ca bhāginaḥasaṁvibhajya cātmānaṁyakṣa-vittaḥ pataty adhaḥ

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥

vyarthayārthehayā vittaṁpramattasya vayo balamkuśalā yena sidhyantijaraṭhaḥ kiṁ nu sādhaye

कस्मात् सङ्‍‍क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥

kasmāt saṅkliśyate vidvānvyarthayārthehayāsakṛtkasyacin māyayā nūnaṁloko ’yaṁ su-vimohitaḥ

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥

kiṁ dhanair dhana-dair vā kiṁkāmair vā kāma-dair utamṛtyunā grasyamānasyakarmabhir vota janma-daiḥ

नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥

nūnaṁ me bhagavāṁs tuṣṭaḥsarva-deva-mayo hariḥyena nīto daśām etāṁnirvedaś cātmanaḥ plavaḥ

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥

so ’haṁ kālāvaśeṣeṇaśoṣayiṣye ’ṅgam ātmanaḥapramatto ’khila-svārtheyadi syāt siddha ātmani

तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्‍वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥

tatra mām anumoderandevās tri-bhuvaneśvarāḥmuhūrtena brahma-lokaṁkhaṭvāṅgaḥ samasādhayat

श्रीभगवानुवाचइत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥

śrī-bhagavān uvācaity abhipretya manasāhy āvantyo dvija-sattamaḥunmucya hṛdaya-granthīnśānto bhikṣur abhūn muniḥ

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥

sa cacāra mahīm etāṁsaṁyatātmendriyānilaḥbhikṣārthaṁ nagara-grāmānasaṅgo ’lakṣito ’viśat

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । द‍ृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥

taṁ vai pravayasaṁ bhikṣumavadhūtam asaj-janāḥdṛṣṭvā paryabhavan bhadrabahvībhiḥ paribhūtibhiḥ

केचित्‍त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥

kecit tri-veṇuṁ jagṛhureke pātraṁ kamaṇḍalumpīṭhaṁ caike ’kṣa-sūtraṁ cakanthāṁ cīrāṇi kecanapradāya ca punas tānidarśitāny ādadur muneḥ

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥

annaṁ ca bhaikṣya-sampannaṁbhuñjānasya sarit-taṭemūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥṣṭhīvanty asya ca mūrdhani

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥

yata-vācaṁ vācayantitāḍayanti na vakti cettarjayanty apare vāgbhiḥsteno ’yam iti vādinaḥbadhnanti rajjvā taṁ kecidbadhyatāṁ badhyatām iti

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥

kṣipanty eke ’vajānantaeṣa dharma-dhvajaḥ śaṭhaḥkṣīṇa-vitta imāṁ vṛttimagrahīt sva-janojjhitaḥ

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

aho eṣa mahā-sārodhṛtimān giri-rāḍ ivamaunena sādhayaty arthaṁbaka-vad dṛḍha-niścayaḥ

एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥

evaṁ sa bhautikaṁ duḥkhaṁdaivikaṁ daihikaṁ ca yatbhoktavyam ātmano diṣṭaṁprāptaṁ prāptam abudhyata

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भ‍ि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥

paribhūta imāṁ gāthāmagāyata narādhamaiḥpātayadbhiḥ sva dharma-sthodhṛtim āsthāya sāttvikīm

द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु-र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्तिसंसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥

dvija uvācanāyaṁ jano me sukha-duḥkha-heturna devatātmā graha-karma-kālāḥmanaḥ paraṁ kāraṇam āmanantisaṁsāra-cakraṁ parivartayed yat

मनो गुणान् वै सृजते बलीय-स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानितेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥

mano guṇān vai sṛjate balīyastataś ca karmāṇi vilakṣaṇāniśuklāni kṛṣṇāny atha lohitānitebhyaḥ sa-varṇāḥ sṛtayo bhavanti

अनीह आत्मा मनसा समीहताहिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥

anīha ātmā manasā samīhatāhiraṇ-mayo mat-sakha udvicaṣṭemanaḥ sva-liṅgaṁ parigṛhya kāmānjuṣan nibaddho guṇa-saṅgato ’sau

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्चश्रुतं च कर्माणि च सद्‍व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता:परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥

dānaṁ sva-dharmo niyamo yamaś caśrutaṁ ca karmāṇi ca sad-vratānisarve mano-nigraha-lakṣaṇāntāḥparo hi yogo manasaḥ samādhiḥ

समाहितं यस्य मन: प्रशान्तंदानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥

samāhitaṁ yasya manaḥ praśāntaṁdānādibhiḥ kiṁ vada tasya kṛtyamasaṁyataṁ yasya mano vinaśyaddānādibhiś ced aparaṁ kim ebhiḥ

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवामनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान्युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥

mano-vaśe ’nye hy abhavan sma devāmanaś ca nānyasya vaśaṁ sametibhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyānyuñjyād vaśe taṁ sa hi deva-devaḥ

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग-मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै-र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥

tam durjayaṁ śatrum asahya-vegamarun-tudaṁ tan na vijitya kecitkurvanty asad-vigraham atra martyairmitrāṇy udāsīna-ripūn vimūḍhāḥ

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वाममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेणदुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥

dehaṁ mano-mātram imaṁ gṛhītvāmamāham ity andha-dhiyo manuṣyāḥeṣo ’ham anyo ’yam iti bhrameṇaduranta-pāre tamasi bhramanti

जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत्किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्व‍‍चित् सन्दशति स्वदद्भ‍ि-स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥

janas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cetkim ātmanaś cātra hi bhaumayos tatjihvāṁ kvacit sandaśati sva-dadbhistad-vedanāyāṁ katamāya kupyet

दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तुकिमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्व‍‍चित्क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥

duḥkhasya hetur yadi devatās tukim ātmanas tatra vikārayos tatyad aṅgam aṅgena nihanyate kvacitkrudhyeta kasmai puruṣaḥ sva-dehe

आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु:किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात्क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥

ātmā yadi syāt sukha-duḥkha-hetuḥkim anyatas tatra nija-svabhāvaḥna hy ātmano ’nyad yadi tan mṛṣā syātkrudhyeta kasmān na sukhaṁ na duḥkham

ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडांक्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥

grahā nimittaṁ sukha-duḥkhayoś cetkim ātmano ’jasya janasya te vaigrahair grahasyaiva vadanti pīḍāṁkrudhyeta kasmai puruṣas tato ’nyaḥ

कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण:क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥

karmāstu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cetkim ātmanas tad dhi jaḍājaḍatvedehas tv acit puruṣo ’yaṁ suparṇaḥkrudhyeta kasmai na hi karma mūlam

कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत्किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥

kālas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cetkim ātmanas tatra tad-ātmako ’saunāgner hi tāpo na himasya tat syātkrudhyeta kasmai na parasya dvandvam

न केनचित् क्व‍ापि कथञ्चनास्यद्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या-देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥

na kenacit kvāpi kathañcanāsyadvandvoparāgaḥ parataḥ parasyayathāhamaḥ saṁsṛti-rūpiṇaḥ syādevaṁ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा-मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारंतमो मुकुन्दाङ्‍‍घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥

etāṁ sa āsthāya parātma-niṣṭhāmadhyāsitāṁ pūrvatamair maharṣibhiḥahaṁ tariṣyāmi duranta-pāraṁtamo mukundāṅghri-niṣevayaiva

श्रीभगवानुवाचनिर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम:प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भ‍िरपि स्वधर्मा-दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥

śrī-bhagavān uvācanirvidya naṣṭa-draviṇe gata-klamaḥpravrajya gāṁ paryaṭamāna itthamnirākṛto ’sadbhir api sva-dharmādakampito ’mūṁ munir āha gāthām

सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥

sukha-duḥkha-prado nānyaḥpuruṣasyātma-vibhramaḥmitrodāsīna-ripavaḥsaṁsāras tamasaḥ kṛtaḥ

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥

tasmāt sarvātmanā tātanigṛhāṇa mano dhiyāmayy āveśitayā yuktaetāvān yoga-saṅgrahaḥ

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥

ya etāṁ bhikṣuṇā gītāṁbrahma-niṣṭhāṁ samāhitaḥdhārayañ chrāvayañ chṛṇvandvandvair naivābhibhūyate