Canto 11, Chapter 26

श्रीभगवानुवाचमल्ल‍क्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācamal-lakṣaṇam imaṁ kāyaṁlabdhvā mad-dharma āsthitaḥānandaṁ paramātmānamātma-sthaṁ samupaiti mām

गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु द‍ृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥

guṇa-mayyā jīva-yonyāvimukto jñāna-niṣṭhayāguṇeṣu māyā-mātreṣudṛśyamāneṣv avastutaḥvartamāno ’pi na pumānyujyate ’vastubhir guṇaiḥ

सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्न‍ोदरतृपां क्व‍‍चित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥

saṅgaṁ na kuryād asatāṁśiśnodara-tṛpāṁ kvacittasyānugas tamasy andhepataty andhānugāndha-vat

ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥

ailaḥ samrāḍ imāṁ gāthāmagāyata bṛhac-chravāḥurvaśī-virahān muhyannirviṇṇaḥ śoka-saṁyame

त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥

tyaktvātmānaṁ vrayantīṁ tāṁnagna unmatta-van nṛpaḥvilapann anvagāj jāyeghore tiṣṭheti viklavaḥ

कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्ल‍कान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥

kāmān atṛpto ’nujuṣankṣullakān varṣa-yāminīḥna veda yāntīr nāyāntīrurvaśy-ākṛṣṭa-cetanaḥ

ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥

aila uvācaaho me moha-vistāraḥkāma-kaśmala-cetasaḥdevyā gṛhīta-kaṇṭhasyanāyuḥ-khaṇḍā ime smṛtāḥ

नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥

nāhaṁ vedābhinirmuktaḥsūryo vābhyudito ’muyāmūṣito varṣa-pūgānāṁbatāhāni gatāny uta

अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥

aho me ātma-sammohoyenātmā yoṣitāṁ kṛtaḥkrīḍā-mṛgaś cakravartīnaradeva-śikhāmaṇiḥ

सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्‍त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥

sa-paricchadam ātmānaṁhitvā tṛṇam iveśvaramyāntīṁ striyaṁ cānvagamaṁnagna unmatta-vad rudan

कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्‍त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥

kutas tasyānubhāvaḥ syātteja īśatvam eva vāyo ’nvagacchaṁ striyaṁ yāntīṁkhara-vat pāda-tāḍitaḥ

किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्‍त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥

kiṁ vidyayā kiṁ tapasākiṁ tyāgena śrutena vākiṁ viviktena maunenastrībhir yasya mano hṛtam

स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्‍त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥

svārthasyākovidaṁ dhiṅ māṁmūrkhaṁ paṇḍita-māninamyo ’ham īśvaratāṁ prāpyastrībhir go-khara-vaj jitaḥ

सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥

sevato varṣa-pūgān meurvaśyā adharāsavamna tṛpyaty ātma-bhūḥ kāmovahnir āhutibhir yathā

पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥

puṁścalyāpahṛtaṁ cittaṁko nv anyo mocituṁ prabhuḥātmārāmeśvaram ṛtebhagavantam adhokṣajam

बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥

bodhitasyāpi devyā mesūkta-vākyena durmateḥmano-gato mahā-mohonāpayāty ajitātmanaḥ

किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥

kim etayā no ’pakṛtaṁrajjvā vā sarpa-cetasaḥdraṣṭuḥ svarūpāviduṣoyo ’haṁ yad ajitendriyaḥ

क्व‍ायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व‍ गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥

kvāyaṁ malīmasaḥ kāyodaurgandhyādy-ātmako ’śuciḥkva guṇāḥ saumanasyādyāhy adhyāso ’vidyayā kṛtaḥ

पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्‍त्रिय: ॥ २० ॥

pitroḥ kiṁ svaṁ nu bhāryāyāḥsvāmino ’gneḥ śva-gṛdhrayoḥkim ātmanaḥ kiṁ suhṛdāmiti yo nāvasīyate

त्वङ्‍मांसरुधिरस्‍नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥

tvaṅ-māṁsa-rudhira-snāyu-medo-majjāsthi-saṁhatauviṇ-mūtra-pūye ramatāṁkṛmīṇāṁ kiyad antaram

अथापि नोपसज्जेत स्‍त्रीषु स्‍त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥

athāpi nopasajjetastrīṣu straiṇeṣu cārtha-vitviṣayendriya-saṁyogānmanaḥ kṣubhyati nānyathā

अद‍ृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥

adṛṣṭād aśrutād bhāvānna bhāva upajāyateasamprayuñjataḥ prāṇānśāmyati stimitaṁ manaḥ

तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्‍त्रीषु स्‍त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्‍वर्ग: किमु माद‍ृशाम् ॥ २४ ॥

tasmāt saṅgo na kartavyaḥstrīṣu straiṇeṣu cendriyaiḥviduṣāṁ cāpy avisrabdhaḥṣaḍ-vargaḥ kim u mādṛśām

श्रीभगवानुवाचएवं प्रगायन् नृपदेवदेव:स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वैउपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥

śrī-bhagavān uvācaevaṁ pragāyan nṛpa-deva-devaḥsa urvaśī-lokam atho vihāyaātmānam ātmany avagamya māṁ vaiupāramaj jñāna-vidhūta-mohaḥ

ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥

tato duḥsaṅgam utsṛjyasatsu sajjeta buddhimānsanta evāsya chindantimano-vyāsaṅgam uktibhiḥ

सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥

santo ’napekṣā mac-cittāḥpraśāntāḥ sama-darśinaḥnirmamā nirahaṅkārānirdvandvā niṣparigrahāḥ

तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥

teṣu nityaṁ mahā-bhāgamahā-bhāgeṣu mat-kathāḥsambhavanti hi tā nṝṇāṁjuṣatāṁ prapunanty agham

ता ये श‍ृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चाद‍ृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥

tā ye śṛṇvanti gāyantihy anumodanti cādṛtāḥmat-parāḥ śraddadhānāś cabhaktiṁ vindanti te mayi

भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥

bhaktiṁ labdhavataḥ sādhoḥkim anyad avaśiṣyatemayy ananta-guṇe brahmaṇyānandānubhavātmani

यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥

yathopaśrayamāṇasyabhagavantaṁ vibhāvasumśītaṁ bhayaṁ tamo ’pyetisādhūn saṁsevatas tathā

निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥

nimajjyonmajjatāṁ ghorebhavābdhau paramāyaṇamsanto brahma-vidaḥ śāntānaur dṛḍhevāpsu majjatām

अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥

annaṁ hi prāṇināṁ prāṇaārtānāṁ śaraṇaṁ tv ahamdharmo vittaṁ nṛṇāṁ pretyasanto ’rvāg bibhyato ’raṇam

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥

santo diśanti cakṣūṁṣibahir arkaḥ samutthitaḥdevatā bāndhavāḥ santaḥsanta ātmāham eva ca

वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥

vaitasenas tato ’py evamurvaśyā loka-niṣpṛhaḥmukta-saṅgo mahīm etāmātmārāmaś cacāra ha