Canto 11, Chapter 28

श्रीभगवानुवाचपरस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācapara-svabhāva-karmāṇina praśaṁsen na garhayetviśvam ekātmakaṁ paśyanprakṛtyā puruṣeṇa ca

परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥

para-svabhāva-karmāṇiyaḥ praśaṁsati nindatisa āśu bhraśyate svārthādasaty abhiniveśataḥ

तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थद‍ृक् पुमान् ॥ ३ ॥

taijase nidrayāpannepiṇḍa-stho naṣṭa-cetanaḥmāyāṁ prāpnoti mṛtyuṁ vātadvan nānārtha-dṛk pumān

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

kiṁ bhadraṁ kim abhadraṁ vādvaitasyāvastunaḥ kiyatvācoditaṁ tad anṛtaṁmanasā dhyātam eva ca

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

chāyā-pratyāhvayābhāsāhy asanto ’py artha-kāriṇaḥevaṁ dehādayo bhāvāyacchanty ā-mṛtyuto bhayam

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

ātmaiva tad idaṁ viśvaṁsṛjyate sṛjati prabhuḥtrāyate trāti viśvātmāhriyate haratīśvaraḥ

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥

etad vidvān mad-uditaṁjñāna-vijñāna-naipuṇamna nindati na ca stautiloke carati sūrya-vat

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥

pratyakṣeṇānumānenanigamenātma-saṁvidāādy-antavad asaj jñātvāniḥsaṅgo vicared iha

श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृद‍ृश्ययो: । अनात्मस्वद‍ृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

śrī-uddhava uvācanaivātmano na dehasyasaṁsṛtir draṣṭṛ-dṛśyayoḥanātma-sva-dṛśor īśakasya syād upalabhyate

आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥

ātmāvyayo ’guṇaḥ śuddhaḥsvayaṁ-jyotir anāvṛtaḥagni-vad dāru-vad aciddehaḥ kasyeha saṁsṛtiḥ

श्रीभगवानुवाचयावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥

śrī-bhagavān uvācayāvad dehendriya-prāṇairātmanaḥ sannikarṣaṇamsaṁsāraḥ phalavāṁs tāvadapārtho ’py avivekinaḥ

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

arthe hy avidyamāne ’pisaṁsṛtir na nivartatedhyāyato viṣayān asyasvapne ’narthāgamo yathā

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

yathā hy apratibuddhasyaprasvāpo bahv-anartha-bhṛtsa eva pratibuddhasyana vai mohāya kalpate

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

śoka-harṣa-bhaya-krodha-lobha-moha-spṛhādayaḥahaṅkārasya dṛśyantejanma-mṛtyuś ca nātmanaḥ

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानोजीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत:संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

dehendriya-prāṇa-mano-’bhimānojīvo ’ntar-ātmā guṇa-karma-mūrtiḥsūtraṁ mahān ity urudheva gītaḥsaṁsāra ādhāvati kāla-tantraḥ

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितंमनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन-च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

amūlam etad bahu-rūpa-rūpitaṁmano-vacaḥ-prāṇa-śarīra-karmajñānāsinopāsanayā śitenacchittvā munir gāṁ vicaraty atṛṣṇaḥ

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्चप्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलंकालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥

jñānaṁ viveko nigamas tapaś capratyakṣam aitihyam athānumānamādy-antayor asya yad eva kevalaṁkālaś ca hetuś ca tad eva madhye

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणंनानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥

yathā hiraṇyaṁ sv-akṛtaṁ purastātpaścāc ca sarvasya hiraṇ-mayasyatad eva madhye vyavahāryamāṇaṁnānāpadeśair aham asya tadvat

विज्ञानमेतत्‍त्रियवस्थमङ्गगुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्चयेनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥

vijñānam etat triy-avastham aṅgaguṇa-trayaṁ kāraṇa-kārya-kartṛsamanvayena vyatirekataś cayenaiva turyeṇa tad eva satyam

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा-न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत्तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥

na yat purastād uta yan na paścānmadhye ca tan na vyapadeśa-mātrambhūtaṁ prasiddhaṁ ca pareṇa yad yattad eva tat syād iti me manīṣā

अविद्यमानोऽप्यवभासते योवैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभातिब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥

avidyamāno ’py avabhāsate yovaikāriko rājasa-sarga eṣaḥbrahma svayaṁ jyotir ato vibhātibrahmendriyārthātma-vikāra-citram

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि:परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेतस्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥

evaṁ sphuṭaṁ brahma-viveka-hetubhiḥparāpavādena viśāradenachittvātma-sandeham upārametasvānanda-tuṣṭo ’khila-kāmukebhyaḥ

नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणिदेवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व-महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥

nātmā vapuḥ pārthivam indriyāṇidevā hy asur vāyur jalam hutāśaḥmano ’nna-mātraṁ dhiṣaṇā ca sattvamahaṅkṛtiḥ khaṁ kṣitir artha-sāmyam

समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥

samāhitaiḥ kaḥ karaṇair guṇātmabhirguṇo bhaven mat-suvivikta-dhāmnaḥvikṣipyamāṇair uta kiṁ nu dūṣaṇaṁghanair upetair vigatai raveḥ kim

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै-र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै-रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥

yathā nabho vāyv-analāmbu-bhū-guṇairgatāgatair vartu-guṇair na sajjatetathākṣaraṁ sattva-rajas-tamo-malairahaṁ-mateḥ saṁsṛti-hetubhiḥ param

तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयोगुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भ‍‍क्तियोगेन द‍ृढेन यावद्रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyoguṇeṣu māyā-raciteṣu tāvatmad-bhakti-yogena dṛḍhena yāvadrajo nirasyeta manaḥ-kaṣāyaḥ

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणांपुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्व‍कषायकर्मकुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥

yathāmayo ’sādhu cikitsito nṛṇāṁpunaḥ punaḥ santudati prarohanevaṁ mano ’pakva-kaṣāya-karmakuyoginaṁ vidhyati sarva-saṅgam

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै-र्मनुष्यभूतैस्‍त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयोयुञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥

kuyogino ye vihitāntarāyairmanuṣya-bhūtais tridaśopasṛṣṭaiḥte prāktanābhyāsa-balena bhūyoyuñjanti yogaṁ na tu karma-tantram

करोति कर्म क्रियते च जन्तु:केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपिनिवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥

karoti karma kriyate ca jantuḥkenāpy asau codita ā-nipātātna tatra vidvān prakṛtau sthito ’pinivṛtta-tṛṣṇaḥ sva-sukhānubhūtyā

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तंशयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान-मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥

tiṣṭhantam āsīnam uta vrajantaṁśayānam ukṣantam adantam annamsvabhāvam anyat kim apīhamānamātmānam ātma-stha-matir na veda

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थंनानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषीस्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥

yadi sma paśyaty asad-indriyārthaṁnānānumānena viruddham anyatna manyate vastutayā manīṣīsvāpnaṁ yathotthāya tirodadhānam

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र-मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैवन गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥

pūrvaṁ gṛhītaṁ guṇa-karma-citramajñānam ātmany aviviktam aṅganivartate tat punar īkṣayaivana gṛhyate nāpi visṛjya ātmā

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषांतमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मेहन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥

yathā hi bhānor udayo nṛ-cakṣuṣāṁtamo nihanyān na tu sad vidhatteevaṁ samīkṣā nipuṇā satī mehanyāt tamisraṁ puruṣasya buddheḥ

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयोमहानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामेयेनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥

eṣa svayaṁ-jyotir ajo ’prameyomahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥeko ’dvitīyo vacasāṁ virāmeyeneṣitā vāg-asavaś caranti

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥

etāvān ātma-sammohoyad vikalpas tu kevaleātman ṛte svam ātmānamavalambo na yasya hi

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥

yan nāmākṛtibhir grāhyaṁpañca-varṇam abādhitamvyarthenāpy artha-vādo ’yaṁdvayaṁ paṇḍita-māninām

योगिनोऽपक्व‍योगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥

yogino ’pakva-yogasyayuñjataḥ kāya utthitaiḥupasargair vihanyetatatrāyaṁ vihito vidhiḥ

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥

yoga-dhāraṇayā kāṁścidāsanair dhāraṇānvitaiḥtapo-mantrauṣadhaiḥ kāṁścidupasargān vinirdahet

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥

kāṁścin mamānudhyānenanāma-saṅkīrtanādibhiḥyogeśvarānuvṛttyā vāhanyād aśubha-dān śanaiḥ

केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥

kecid deham imaṁ dhīrāḥsu-kalpaṁ vayasi sthiramvidhāya vividhopāyairatha yuñjanti siddhaye

न हि तत् कुशलाद‍ृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥

na hi tat kuśalādṛtyaṁtad-āyāso hy apārthakaḥantavattvāc charīrasyaphalasyeva vanaspateḥ

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥

yogaṁ niṣevato nityaṁkāyaś cet kalpatām iyāttac chraddadhyān na matimānyogam utsṛjya mat-paraḥ

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥

yoga-caryām imāṁ yogīvicaran mad-apāśrayaḥnāntarāyair vihanyetaniḥspṛhaḥ sva-sukhānubhūḥ