Canto 11, Chapter 29

श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥

śrī-uddhava uvācasu-dustarām imāṁ manyeyoga-caryām anātmanaḥyathāñjasā pumān siddhyettan me brūhy añjasācyuta

प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣayuñjanto yogino manaḥviṣīdanty asamādhānānmano-nigraha-karśitāḥ

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजंहंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि-स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥

athāta ānanda-dughaṁ padāmbujaṁhaṁsāḥ śrayerann aravinda-locanasukhaṁ nu viśveśvara yoga-karmabhistvan-māyayāmī vihatā na māninaḥ

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥

kiṁ citram acyuta tavaitad aśeṣa-bandhodāseṣv ananya-śaraṇesu yad ātma-sāttvamyo ’rocayat saha mṛgaiḥ svayam īśvarāṇāṁśrīmat-kirīṭa-taṭa-pīḍita-pāda-pīṭhaḥ

तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानांसर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यैकिं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥

taṁ tvākhilātma-dayiteśvaram āśritānāṁsarvārtha-daṁ sva-kṛta-vid visṛjeta ko nuko vā bhajet kim api vismṛtaye ’nu bhūtyaikiṁ vā bhaven na tava pāda-rajo-juṣāṁ naḥ

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेशब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्नआचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥

naivopayanty apacitiṁ kavayas taveśabrahmāyuṣāpi kṛtam ṛddha-mudaḥ smarantaḥyo ’ntar bahis tanu-bhṛtām aśubhaṁ vidhunvannācārya-caittya-vapuṣā sva-gatiṁ vyanakti

श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसापृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरोजगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥

śrī-śuka uvācaity uddhavenāty-anurakta-cetasāpṛṣṭo jagat-krīḍanakaḥ sva-śaktibhiḥgṛhīta-mūrti-traya īśvareśvarojagāda sa-prema-manohara-smitaḥ

श्रीभगवानुवाचहन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥

śrī-bhagavān uvācahanta te kathayiṣyāmimama dharmān su-maṅgalānyān śraddhayācaran martyomṛtyuṁ jayati durjayam

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥

kuryāt sarvāṇi karmāṇimad-arthaṁ śanakaiḥ smaranmayy arpita-manaś-cittomad-dharmātma-mano-ratiḥ

देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भ‍क्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भ‍क्ताचरितानि च ॥ १० ॥

deśān puṇyān āśrayetamad-bhaktaiḥ sādhubhiḥ śritāndevāsura-manuṣyeṣumad-bhaktācaritāni ca

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥

pṛthak satreṇa vā mahyaṁparva-yātrā-mahotsavānkārayed gīta-nṛtyādyairmahārāja-vibhūtibhiḥ

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥

mām eva sarva-bhūteṣubahir antar apāvṛtamīkṣetātmani cātmānaṁyathā kham amalāśayaḥ

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

iti sarvāṇi bhūtānimad-bhāvena mahā-dyutesabhājayan manyamānojñānaṁ kevalam āśritaḥ

नरेष्वभीक्ष्णं मद्भ‍ावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥

nareṣv abhīkṣṇaṁ mad-bhāvaṁpuṁso bhāvayato ’cirātspardhāsūyā-tiraskārāḥsāhaṅkārā viyanti hi

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् द‍ृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥

visṛjya smayamānān svāndṛśaṁ vrīḍāṁ ca daihikīmpraṇamed daṇḍa-vad bhūmāvā-śva-cāṇḍāla-go-kharam

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भ‍ावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्‍मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥

yāvat sarveṣu bhūteṣumad-bhāvo nopajāyatetāvad evam upāsītavāṅ-manaḥ-kāya-vṛttibhiḥ

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥

sarvaṁ brahmātmakaṁ tasyavidyayātma-manīṣayāparipaśyann uparametsarvato mukta-saṁśayaḥ

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥

ayaṁ hi sarva-kalpānāṁsadhrīcīno mato mamamad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣumano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ

न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥

na hy aṅgopakrame dhvaṁsomad-dharmasyoddhavāṇv apimayā vyavasitaḥ samyaṅnirguṇatvād anāśiṣaḥ

यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥

yo yo mayi pare dharmaḥkalpyate niṣphalāya cettad-āyāso nirarthaḥ syādbhayāder iva sattama

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥

eṣā buddhimatāṁ buddhirmanīṣā ca manīṣiṇāmyat satyam anṛtenehamartyenāpnoti māmṛtam

एष तेऽभिहित: कृत्‍स्‍नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥

eṣa te ’bhihitaḥ kṛtsnobrahma-vādasya saṅgrahaḥsamāsa-vyāsa-vidhinādevānām api durgamaḥ

अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥

abhīkṣṇaśas te gaditaṁjñānaṁ vispaṣṭa-yuktimatetad vijñāya mucyetapuruṣo naṣṭa-saṁśayaḥ

सुविविक्तं तव प्रश्न‍ं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥

su-viviktaṁ tava praśnaṁmayaitad api dhārayetsanātanaṁ brahma-guhyaṁparaṁ brahmādhigacchati

य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥

ya etan mama bhakteṣusampradadyāt su-puṣkalamtasyāhaṁ brahma-dāyasyadadāmy ātmānam ātmanā

य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥

ya etat samadhīyītapavitraṁ paramaṁ śucisa pūyetāhar ahar māṁjñāna-dīpena darśayan

य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: श‍ृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥

ya etac chraddhayā nityamavyagraḥ śṛṇuyān naraḥmayi bhaktiṁ parāṁ kurvankarmabhir na sa badhyate

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥

apy uddhava tvayā brahmasakhe samavadhāritamapi te vigato mohaḥśokaś cāsau mano-bhavaḥ

नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥

naitat tvayā dāmbhikāyanāstikāya śaṭhāya caaśuśrūṣor abhaktāyadurvinītāya dīyatām

एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥

etair doṣair vihīnāyabrahmaṇyāya priyāya casādhave śucaye brūyādbhaktiḥ syāc chūdra-yoṣitām

नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥

naitad vijñāya jijñāsorjñātavyam avaśiṣyatepītvā pīyūṣam amṛtaṁpātavyaṁ nāvaśiṣyate

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥

jñāne karmaṇi yoge cavārtāyāṁ daṇḍa-dhāraṇeyāvān artho nṛṇāṁ tātatāvāṁs te ’haṁ catur-vidhaḥ

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मानिवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानोमयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥

martyo yadā tyakta-samasta-karmāniveditātmā vicikīrṣito metadāmṛtatvaṁ pratipadyamānomayātma-bhūyāya ca kalpate vai

श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग-स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठोन किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥

śrī-śuka uvācasa evam ādarśita-yoga-mārgastadottamaḥśloka-vaco niśamyabaddhāñjaliḥ prīty-uparuddha-kaṇṭhona kiñcid ūce ’śru-pariplutākṣaḥ

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णंधैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरंशीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥

viṣṭabhya cittaṁ praṇayāvaghūrṇaṁdhairyeṇa rājan bahu-manyamānaḥkṛtāñjaliḥ prāha yadu-pravīraṁśīrṣṇā spṛśaṁs tac-caraṇāravindam

श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारोय आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्यशीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥

śrī-uddhava uvācavidrāvito moha-mahāndhakāroya āśrito me tava sannidhānātvibhāvasoḥ kiṁ nu samīpa-gasyaśītaṁ tamo bhīḥ prabhavanty ajādya

प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिनाभृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलंकोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥

pratyarpito me bhavatānukampinābhṛtyāya vijñāna-mayaḥ pradīpaḥhitvā kṛta-jñas tava pāda-mūlaṁko ’nyaṁ samīyāc charaṇaṁ tvadīyam

वृक्णश्च मे सुद‍ृढ: स्‍नेहपाशोदाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वयास्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥

vṛkṇaś ca me su-dṛḍhaḥ sneha-pāśodāśārha-vṛṣṇy-andhaka-sātvateṣuprasāritaḥ sṛṣṭi-vivṛddhaye tvayāsva-māyayā hy ātma-subodha-hetinā

नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥

namo ’stu te mahā-yoginprapannam anuśādhi māmyathā tvac-caraṇāmbhojeratiḥ syād anapāyinī

श्रीभगवानुवाचगच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

śrī-bhagavān uvācagacchoddhava mayādiṣṭobadary-ākhyaṁ mamāśramamtatra mat-pāda-tīrthodesnānopasparśanaiḥ śuciḥ

श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव:प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी-र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥

śrī-śuka uvācasa evam ukto hari-medhasoddhavaḥpradakṣiṇaṁ taṁ parisṛtya pādayoḥśiro nidhāyāśru-kalābhir ārdra-dhīrnyaṣiñcad advandva-paro ’py apakrame

सुदुस्त्यजस्‍नेहवियोगकातरोन शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुकेबिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥

su-dustyaja-sneha-viyoga-kātarona śaknuvaṁs taṁ parihātum āturaḥkṛcchraṁ yayau mūrdhani bhartṛ-pādukebibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ

ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्यगतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुनातप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥

tatas tam antar hṛdi sanniveśyagato mahā-bhāgavato viśālāmyathopadiṣṭāṁ jagad-eka-bandhunātapaḥ samāsthāya harer agād gatim

य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतंज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्‍‍घ्रिणासच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥

ya etad ānanda-samudra-sambhṛtaṁjñānāmṛtaṁ bhāgavatāya bhāṣitamkṛṣṇena yogeśvara-sevitāṅghriṇāsac-chraddhayāsevya jagad vimucyate

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारंनिगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान्पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥

bhava-bhayam apahantuṁ jñāna-vijñāna-sāraṁnigama-kṛd upajahre bhṛṅga-vad veda-sāramamṛtam udadhitaś cāpāyayad bhṛtya-vargānpuruṣam ṛṣabham ādyaṁ kṛṣṇa-saṁjñaṁ nato ’smi