Canto 11, Chapter 30

श्रीराजोवाचततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥

śrī-rājovācatato mahā-bhāgavatauddhave nirgate vanamdvāravatyāṁ kim akarodbhagavān bhūta-bhāvanaḥ

ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥

brahma-śāpopasaṁsṛṣṭesva-kule yādavarṣabhaḥpreyasīṁ sarva-netrāṇāṁtanuṁ sa katham atyajat

प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु:कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनांद‍ृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥

pratyākraṣṭuṁ nayanam abalā yatra lagnaṁ na śekuḥkarṇāviṣṭaṁ na sarati tato yat satām ātma-lagnamyac-chrīr vācāṁ janayati ratiṁ kiṁ nu mānaṁ kavīnāṁdṛṣṭvā jiṣṇor yudhi ratha-gataṁ yac ca tat-sāmyam īyuḥ

श्री ऋषिरुवाचदिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । द‍ृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥

śrī ṛṣir uvācadivi bhuvy antarikṣe camahotpātān samutthitāndṛṣṭvāsīnān su-dharmāyāṁkṛṣṇaḥ prāha yadūn idam

श्रीभगवानुवाचएते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥

śrī-bhagavān uvācaete ghorā mahotpātādvārvatyāṁ yama-ketavaḥmuhūrtam api na stheyamatra no yadu-puṅgavāḥ

स्‍त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥

striyo bālāś ca vṛddhāś caśaṅkhoddhāraṁ vrajantv itaḥvayaṁ prabhāsaṁ yāsyāmoyatra pratyak sarasvatī

तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्‍नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥

tatrābhiṣicya śucayaupoṣya su-samāhitāḥdevatāḥ pūjayiṣyāmaḥsnapanālepanārhaṇaiḥ

ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥

brāhmaṇāṁs tu mahā-bhāgānkṛta-svastyayanā vayamgo-bhū-hiraṇya-vāsobhirgajāśva-ratha-veśmabhiḥ

विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥

vidhir eṣa hy ariṣṭa-ghnomaṅgalāyanam uttamamdeva-dvija-gavāṁ pūjābhūteṣu paramo bhavaḥ

इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥

iti sarve samākarṇyayadu-vṛddhā madhu-dviṣaḥtatheti naubhir uttīryaprabhāsaṁ prayayū rathaiḥ

तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥

tasmin bhagavatādiṣṭaṁyadu-devena yādavāḥcakruḥ paramayā bhaktyāsarva-śreyopabṛṁhitam

ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्‌द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥

tatas tasmin mahā-pānaṁpapur maireyakaṁ madhudiṣṭa-vibhraṁśita-dhiyoyad-dravair bhraśyate matiḥ

महापानाभिमत्तानां वीराणां द‍ृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

mahā-pānābhimattānāṁvīrāṇāṁ dṛpta-cetasāmkṛṣṇa-māyā-vimūḍhānāṁsaṅgharṣaḥ su-mahān abhūt

युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्ल‍ै‌र्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥

yuyudhuḥ krodha-saṁrabdhāvelāyām ātatāyinaḥdhanurbhir asibhir bhallairgadābhis tomararṣṭibhiḥ

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि:खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदान्यहन्शरैर्दद्भ‍िरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥

patat-patākai ratha-kuñjarādibhiḥkharoṣṭra-gobhir mahiṣair narair apimithaḥ sametyāśvataraiḥ su-durmadānyahan śarair dadbhir iva dvipā vane

प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्-अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौगदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥

pradyumna-sāmbau yudhi rūḍha-matsarāvakrūra-bhojāv aniruddha-sātyakīsubhadra-saṅgrāmajitau su-dāruṇaugadau sumitrā-surathau samīyatuḥ

अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय:सहस्रजिच्छतजिद्भ‍ानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिताजघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥

anye ca ye vai niśaṭholmukādayaḥsahasrajic-chatajid-bhānu-mukhyāḥanyonyam āsādya madāndha-kāritājaghnur mukundena vimohitā bhṛśam

दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वतामध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्चमिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥

dāśārha-vṛṣṇy-andhaka-bhoja-sātvatāmadhv-arbudā māthura-śūrasenāḥvisarjanāḥ kukurāḥ kuntayaś camithas tu jaghnuḥ su-visṛjya sauhṛdam

पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्चस्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भ‍ि-र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥

putrā ayudhyan pitṛbhir bhrātṛbhiś casvasrīya-dauhitra-pitṛvya-mātulaiḥmitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhirjñātīṁs tv ahan jñātaya eva mūḍhāḥ

शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्‍त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥

śareṣu hīyamāneṣubhajyamāneṣu dhanvasuśastreṣu kṣīyamāneṣumuṣṭibhir jahrur erakāḥ

ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥

tā vajra-kalpā hy abhavanparighā muṣṭinā bhṛtāḥjaghnur dviṣas taiḥ kṛṣṇenavāryamāṇās tu taṁ ca te

प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥

pratyanīkaṁ manyamānābalabhadraṁ ca mohitāḥhantuṁ kṛta-dhiyo rājannāpannā ātatāyinaḥ

अथ तावपि सङ्‌क्रु‌द्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥

atha tāv api saṅkruddhāvudyamya kuru-nandanaerakā-muṣṭi-parighaucarantau jaghnatur yudhi

ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥

brahma-śāpopasṛṣṭānāṁkṛṣṇa-māyāvṛtātmanāmspardhā-krodhaḥ kṣayaṁ ninyevaiṇavo ’gnir yathā vanam

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥

evaṁ naṣṭeṣu sarveṣukuleṣu sveṣu keśavaḥavatārito bhuvo bhāraiti mene ’vaśeṣitaḥ

राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥

rāmaḥ samudra-velāyāṁyogam āsthāya pauruṣamtatyāja lokaṁ mānuṣyaṁsaṁyojyātmānam ātmani

रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥

rāma-niryāṇam ālokyabhagavān devakī-sutaḥniṣasāda dharopasthetuṣṇīm āsādya pippalam

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

bibhrac catur-bhujaṁ rūpaṁbhrājiṣṇu prabhayā svayādiśo vitimirāḥ kurvanvidhūma iva pāvakaḥ

मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥

muṣalāvaśeṣāyaḥ-khaṇḍa-kṛteṣur lubdhako jarāmṛgāsyākāraṁ tac-caraṇaṁvivyādha mṛga-śaṅkayā

चतुर्भुजं तं पुरुषं द‍ृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥

catur-bhujaṁ taṁ puruṣaṁdṛṣṭvā sa kṛta-kilbiṣaḥbhītaḥ papāta śirasāpādayor asura-dviṣaḥ

अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥

ajānatā kṛtam idaṁpāpena madhusūdanakṣantum arhasi pāpasyauttamaḥśloka me ’nagha

यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥

yasyānusmaraṇaṁ nṛṇāmajñāna-dhvānta-nāśanamvadanti tasya te viṣṇomayāsādhu kṛtaṁ prabho

तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥

tan māśu jahi vaikuṇṭhapāpmānaṁ mṛga-lubdhakamyathā punar ahaṁ tv evaṁna kuryāṁ sad-atikramam

यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चोरुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितद‍ृष्टय एतदञ्ज:किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥

yasyātma-yoga-racitaṁ na vidur viriñcorudrādayo ’sya tanayāḥ patayo girāṁ yetvan-māyayā pihita-dṛṣṭaya etad añjaḥkiṁ tasya te vayam asad-gatayo gṛṇīmaḥ

श्रीभगवानुवाचमा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥

śrī-bhagavān uvācamā bhair jare tvam uttiṣṭhakāma eṣa kṛto hi meyāhi tvaṁ mad-anujñātaḥsvargaṁ su-kṛtināṁ padam

इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥

ity ādiṣṭo bhagavatākṛṣṇenecchā-śarīriṇātriḥ parikramya taṁ natvāvimānena divaṁ yayau

दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥

dārukaḥ kṛṣṇa-padavīmanvicchann adhigamya tāmvāyuṁ tulasikāmodamāghrāyābhimukhaṁ yayau

तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतंह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्‍नेहप्लुतात्मा निपपात पादयोरथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥

taṁ tatra tigma-dyubhir āyudhair vṛtaṁhy aśvattha-mūle kṛta-ketanaṁ patimsneha-plutātmā nipapāta pādayorathād avaplutya sa-bāṣpa-locanaḥ

अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभोद‍ृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिंयथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥

apaśyatas tvac-caraṇāmbujaṁ prabhodṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭādiśo na jāne na labhe ca śāntiṁyathā niśāyām uḍupe praṇaṣṭe

इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥

iti bruvati sūte vairatho garuḍa-lāñchanaḥkham utpapāta rājendrasāśva-dhvaja udīkṣataḥ

तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥

tam anvagacchan divyāniviṣṇu-praharaṇāni catenāti-vismitātmānaṁsūtam āha janārdanaḥ

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥

gaccha dvāravatīṁ sūtajñātīnāṁ nidhanaṁ mithaḥsaṅkarṣaṇasya niryāṇaṁbandhubhyo brūhi mad-daśām

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भ‍िश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥

dvārakāyāṁ ca na stheyaṁbhavadbhiś ca sva-bandhubhiḥmayā tyaktāṁ yadu-purīṁsamudraḥ plāvayiṣyati

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥

svaṁ svaṁ parigrahaṁ sarveādāya pitarau ca naḥarjunenāvitāḥ sarvaindraprasthaṁ gamiṣyatha

त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥

tvaṁ tu mad-dharmam āsthāyajñāna-niṣṭha upekṣakaḥman-māyā-racitām etāṁvijñayopaśamaṁ vraja

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥

ity uktas taṁ parikramyanamaskṛtya punaḥ punaḥtat-pādau śīrṣṇy upādhāyadurmanāḥ prayayau purīm