Canto 11, Chapter 4

श्रीराजोवाचयानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

śrī-rājovācayāni yānīha karmāṇiyair yaiḥ svacchanda-janmabhiḥcakre karoti kartā vāharis tāni bruvantu naḥ

श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता-ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित्कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥

śrī-drumila uvācayo vā anantasya guṇān anantānanukramiṣyan sa tu bāla-buddhiḥrajāṁsi bhūmer gaṇayet kathañcitkālena naivākhila-śakti-dhāmnaḥ

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै:पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान-मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥

bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥpuraṁ virājaṁ viracayya tasminsvāṁśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānamavāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशोयस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहासत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भ‍व आदिकर्ता ॥ ४ ॥

yat-kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśoyasyendriyais tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇijñānaṁ svataḥ śvasanato balam oja īhāsattvādibhiḥ sthiti-layodbhava ādi-kartā

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गेविष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्यइत्युद्भ‍वस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sargeviṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥrudro ’pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādyaity udbhava-sthiti-layāḥ satataṁ prajāsu

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यांनारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्मयोऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‍‌घ्रि: ॥ ६ ॥

dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṁnārāyaṇo nara ṛṣi-pravaraḥ praśāntaḥnaiṣkarmya-lakṣaṇam uvāca cacāra karmayo ’dyāpi cāsta ṛṣi-varya-niṣevitāṅghriḥ

इन्द्रो विशङ्‍क्य मम धाम जिघृक्षतीतिकामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै:स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥

indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatītikāmaṁ nyayuṅkta sa-gaṇaṁ sa badary-upākhyamgatvāpsaro-gaṇa-vasanta-sumanda-vātaiḥstrī-prekṣaṇeṣubhir avidhyad atan-mahi-jñaḥ

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव:प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वोगृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥

vijñāya śakra-kṛtam akramam ādi-devaḥprāha prahasya gata-vismaya ejamānānmā bhair vibho madana māruta deva-vadhvogṛhṇīta no balim aśūnyam imaṁ kurudhvam

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा:सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रंस्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

itthaṁ bruvaty abhaya-de nara-deva devāḥsa-vrīḍa-namra-śirasaḥ sa-ghṛṇaṁ tam ūcuḥnaitad vibho tvayi pare ’vikṛte vicitraṁsvārāma-dhīra-nikarānata-pāda-padme

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया:स्वौको विलङ्‍घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान्धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

tvāṁ sevatāṁ sura-kṛtā bahavo ’ntarāyāḥsvauko vilaṅghya paramaṁ vrajatāṁ padaṁ tenānyasya barhiṣi balīn dadataḥ sva-bhāgāndhatte padaṁ tvam avitā yadi vighna-mūrdhni

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा-नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो-र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

kṣut-tṛṭ-tri-kāla-guṇa-māruta-jaihva-śaiṣṇānasmān apāra-jaladhīn atitīrya kecitkrodhasya yānti viphalasya vaśaṁ pade gormajjanti duścara-tapaś ca vṛthotsṛjanti

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥

iti pragṛṇatāṁ teṣāṁstriyo ’ty-adbhuta-darśanāḥdarśayām āsa śuśrūṣāṁsv-arcitāḥ kurvatīr vibhuḥ

ते देवानुचरा द‍ृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥

te devānucarā dṛṣṭvāstriyaḥ śrīr iva rūpiṇīḥgandhena mumuhus tāsāṁrūpaudārya-hata-śriyaḥ

तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्‍ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥

tān āha deva-deveśaḥpraṇatān prahasann ivaāsām ekatamāṁ vṛṅdhvaṁsa-varṇāṁ svarga-bhūṣaṇām

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥

om ity ādeśam ādāyanatvā taṁ sura-vandinaḥurvaśīm apsaraḥ-śreṣṭhāṁpuraskṛtya divaṁ yayuḥ

इन्द्रायानम्य सदसि श‍ृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥

indrāyānamya sadasiśṛṇvatāṁ tri-divaukasāmūcur nārāyaṇa-balaṁśakras tatrāsa vismitaḥ

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगंदत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण-स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

haṁsa-svarūpy avadad acyuta ātma-yogaṁdattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥviṣṇuḥ śivāya jagatāṁ kalayāvatīrṇastenāhṛtā madhu-bhidā śrutayo hayāsye

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्येक्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठेग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥

gupto ’pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsyekrauḍe hato diti-ja uddharatāmbhasaḥ kṣmāmkaurme dhṛto ’drir amṛtonmathane sva-pṛṣṭhegrāhāt prapannam ibha-rājam amuñcad ārtam

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्चशक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथाजघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

saṁstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṁś caśakraṁ ca vṛtra-vadhatas tamasi praviṣṭamdeva-striyo ’sura-gṛhe pihitā anāthājaghne ’surendram abhayāya satāṁ nṛsiṁhe

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थेहत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मांयाच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥

devāsure yudhi ca daitya-patīn surārthehatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥbhūtvātha vāmana imām aharad baleḥ kṣmāṁyācñā-cchalena samadād aditeḥ sutebhyaḥ

नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वोरामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कंसीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥

niḥkṣatriyām akṛta gāṁ ca triḥ-sapta-kṛtvorāmas tu haihaya-kulāpyaya-bhārgavāgniḥso ’bdhiṁ babandha daśa-vaktram ahan sa-laṅkaṁsītā-patir jayati loka-mala-ghna-kīṛtiḥ

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्माजात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान्शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmājātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇivādair vimohayati yajña-kṛto ’tad-arhānśūdrān kalau kṣiti-bhujo nyahaniṣyad ante

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

evaṁ-vidhāni janmānikarmāṇi ca jagat-pateḥbhūrīṇi bhūri-yaśasovarṇitāni mahā-bhuja