Canto 11, Chapter 5

श्रीराजोवाचभगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥

śrī-rājovācabhagavantaṁ hariṁ prāyona bhajanty ātma-vittamāḥteṣām aśānta-kāmānāṁkā niṣṭhāvijitātmanām

श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥

śrī-camasa uvācamukha-bāhūru-pādebhyaḥpuruṣasyāśramaiḥ sahacatvāro jajñire varṇāguṇair viprādayaḥ pṛthak

य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥

ya eṣāṁ puruṣaṁ sākṣādātma-prabhavam īśvaramna bhajanty avajānantisthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ

दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवाद‍ृशाम् ॥ ४ ॥

dūre hari-kathāḥ keciddūre cācyuta-kīrtanāḥstriyaḥ śūdrādayaś caivate ’nukampyā bhavādṛśām

विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥

vipro rājanya-vaiśyau vāhareḥ prāptāḥ padāntikamśrautena janmanāthāpimuhyanty āmnāya-vādinaḥ

कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥

karmaṇy akovidāḥ stabdhāmūrkhāḥ paṇḍita-māninaḥvadanti cāṭukān mūḍhāyayā mādhvyā girotsukāḥ

रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥

rajasā ghora-saṅkalpāḥkāmukā ahi-manyavaḥdāmbhikā māninaḥ pāpāvihasanty acyuta-priyān

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियोगृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणंवृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥

vadanti te ’nyonyam upāsita-striyogṛheṣu maithunya-pareṣu cāśiṣaḥyajanty asṛṣṭānna-vidhāna-dakṣiṇaṁvṛttyai paraṁ ghnanti paśūn atad-vidaḥ

श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्ययात्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान्सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥

śriyā vibhūtyābhijanena vidyayātyāgena rūpeṇa balena karmaṇājāta-smayenāndha-dhiyaḥ saheśvarānsato ’vamanyanti hari-priyān khalāḥ

सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितंयथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न श‍ृण्वतेऽबुधामनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥

sarveṣu śaśvat tanu-bhṛtsv avasthitaṁyathā kham ātmānam abhīṣṭam īśvaramvedopagītaṁ ca na śṛṇvate ’budhāmano-rathānāṁ pravadanti vārtayā

लोके व्यवायामिषमद्यसेवानित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ-सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥

loke vyavāyāmiṣa-madya-sevānityā hi jantor na hi tatra codanāvyavasthitis teṣu vivāha-yajñasurā-grahair āsu nivṛttir iṣṭā

धनं च धर्मैकफलं यतो वैज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्यमृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥

dhanaṁ ca dharmaika-phalaṁ yato vaijñānaṁ sa-vijñānam anupraśāntigṛheṣu yuñjanti kalevarasyamṛtyuṁ na paśyanti duranta-vīryam

यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया-स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्याइमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥

yad ghrāṇa-bhakṣo vihitaḥ surāyāstathā paśor ālabhanaṁ na hiṁsāevaṁ vyavāyaḥ prajayā na ratyāimaṁ viśuddhaṁ na viduḥ sva-dharmam

ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥

ye tv anevaṁ-vido ’santaḥstabdhāḥ sad-abhimāninaḥpaśūn druhyanti viśrabdhāḥpretya khādanti te ca tān

द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्‍नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥

dviṣantaḥ para-kāyeṣusvātmānaṁ harim īśvarammṛtake sānubandhe ’sminbaddha-snehāḥ patanty adhaḥ

ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥

ye kaivalyam asamprāptāye cātītāś ca mūḍhatāmtrai-vargikā hy akṣaṇikāātmānaṁ ghātayanti te

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥

eta ātma-hano ’śāntāajñāne jñāna-māninaḥsīdanty akṛta-kṛtyā vaikāla-dhvasta-manorathāḥ

हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्‍मुखा: ॥ १८ ॥

hitvātma-māyā-racitāgṛhāpatya-suhṛt-striyaḥtamo viśanty anicchantovāsudeva-parāṅ-mukhāḥ

श्री राजोवाचकस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीद‍ृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥

śrī-rājovācakasmin kāle sa bhagavānkiṁ varṇaḥ kīdṛśo nṛbhiḥnāmnā vā kena vidhināpūjyate tad ihocyatām

श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥

śrī-karabhājana uvācakṛtaṁ tretā dvāparaṁ cakalir ity eṣu keśavaḥnānā-varṇābhidhākāronānaiva vidhinejyate

कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥

kṛte śuklaś catur-bāhurjaṭilo valkalāmbaraḥkṛṣṇājinopavītākṣānbibhrad daṇḍa-kamaṇḍalū

मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥

manuṣyās tu tadā śāntānirvairāḥ suhṛdaḥ samāḥyajanti tapasā devaṁśamena ca damena ca

हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥

haṁsaḥ suparṇo vaikuṇṭhodharmo yogeśvaro ’malaḥīśvaraḥ puruṣo ’vyaktaḥparamātmeti gīyate

त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥

tretāyāṁ rakta-varṇo ’saucatur-bāhus tri-mekhalaḥhiraṇya-keśas trayy-ātmāsruk-sruvādy-upalakṣaṇaḥ

तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥

taṁ tadā manujā devaṁsarva-deva-mayaṁ harimyajanti vidyayā trayyādharmiṣṭhā brahma-vādinaḥ

विष्णुर्यज्ञ: पृश्न‍िगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥

viṣṇur yajñaḥ pṛśnigarbhaḥsarvadeva urukramaḥvṛṣākapir jayantaś caurugāya itīryate

द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥

dvāpare bhagavāñ śyāmaḥpīta-vāsā nijāyudhaḥśrīvatsādibhir aṅkaiś calakṣaṇair upalakṣitaḥ

तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥

taṁ tadā puruṣaṁ martyāmahā-rājopalakṣaṇamyajanti veda-tantrābhyāṁparaṁ jijñāsavo nṛpa

नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥

namas te vāsudevāyanamaḥ saṅkarṣaṇāya capradyumnāyāniruddhāyatubhyaṁ bhagavate namaḥ

इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा श‍ृणु ॥ ३१ ॥

iti dvāpara urv-īśastuvanti jagad-īśvaramnānā-tantra-vidhānenakalāv api tathā śṛṇu

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥

kṛṣṇa-varṇaṁ tviṣākṛṣṇaṁsāṅgopāṅgāstra-pārṣadamyajñaiḥ saṅkīrtana-prāyairyajanti hi su-medhasaḥ

ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहंतीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतंवन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥

dhyeyaṁ sadā paribhava-ghnam abhīṣṭa-dohaṁtīrthāspadaṁ śiva-viriñci-nutaṁ śaraṇyambhṛtyārti-haṁ praṇata-pāla bhavābdhi-potaṁvande mahā-puruṣa te caraṇāravindam

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मींधर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद्वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥

tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṁdharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyammāyā-mṛgaṁ dayitayepsitam anvadhāvadvande mahā-puruṣa te caraṇāravindam

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥

evaṁ yugānurūpābhyāṁbhagavān yuga-vartibhiḥmanujair ijyate rājanśreyasām īśvaro hariḥ

कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥

kaliṁ sabhājayanty āryāguṇa jñāḥ sāra-bhāginaḥyatra saṅkīrtanenaivasarva-svārtho ’bhilabhyate

न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥

na hy ataḥ paramo lābhodehināṁ bhrāmyatām ihayato vindeta paramāṁśāntiṁ naśyati saṁsṛtiḥ

कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्व‍‍चित् क्व‍‍चिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥

kṛtādiṣu prajā rājankalāv icchanti sambhavamkalau khalu bhaviṣyantinārāyaṇa-parāyaṇāḥkvacit kvacin mahā-rājadraviḍeṣu ca bhūriśaḥ

देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणांन किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यंगतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥

devarṣi-bhūtāpta-nṛṇāṁ pitṝṇāṁna kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājansarvātmanā yaḥ śaraṇaṁ śaraṇyaṁgato mukundaṁ parihṛtya kartam

स्वपादमूलं भजत: प्रियस्यत्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद्धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥

sva-pāda-mūlam bhajataḥ priyasyatyaktānya-bhāvasya hariḥ pareśaḥvikarma yac cotpatitaṁ kathañciddhunoti sarvaṁ hṛdi sanniviṣṭaḥ

श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥

śrī-nārada uvācadharmān bhāgavatān itthaṁśrutvātha mithileśvaraḥjāyanteyān munīn prītaḥsopādhyāyo hy apūjayat

ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥

tato ’ntardadhire siddhāḥsarva-lokasya paśyataḥrājā dharmān upātiṣṭhannavāpa paramāṁ gatim

त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥

tvam apy etān mahā-bhāgadharmān bhāgavatān śrutānāsthitaḥ śraddhayā yuktoniḥsaṅgo yāsyase param

युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥

yuvayoḥ khalu dampatyoryaśasā pūritaṁ jagatputratām agamad yad vāṁbhagavān īśvaro hariḥ

दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्‍नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥

darśanāliṅganālāpaiḥśayanāsana-bhojanaiḥātmā vāṁ pāvitaḥ kṛṣṇeputra-snehaṁ prakurvatoḥ

वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र-शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौतत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥

vaireṇa yaṁ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra-śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥdhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādautat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṁ punaḥ kim

मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥

māpatya-buddhim akṛthāḥkṛṣṇe sarvātmanīśvaremāyā-manuṣya-bhāvenagūḍhaiśvarye pare ’vyaye

भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥

bhū-bhārāsura-rājanya-hantave guptaye satāmavatīrṇasya nirvṛtyaiyaśo loke vitanyate

श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥

śrī-śuka uvācaetac chrutvā mahā-bhāgovasudevo ’ti-vismitaḥdevakī ca mahā-bhāgājahatur moham ātmanaḥ

इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥

itihāsam imaṁ puṇyaṁdhārayed yaḥ samāhitaḥsa vidhūyeha śamalaṁbrahma-bhūyāya kalpate