Canto 11, Chapter 6

श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaatha brahmātma-jaiḥ devaiḥprajeśair āvṛto ’bhyagātbhavaś ca bhūta-bhavyeśoyayau bhūta-gaṇair vṛtaḥ

इन्द्रो मरुद्भ‍िर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिद‍ृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥

indro marudbhir bhagavānādityā vasavo ’śvinauṛbhavo ’ṅgiraso rudrāviśve sādhyāś ca devatāḥ

तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भ‍ुतदर्शनम् ॥ ५ ॥

tasyāṁ vibhrājamānāyāṁsamṛddhāyāṁ maharddhibhiḥvyacakṣatāvitṛptākṣāḥkṛṣṇam adbhuta-darśanam

स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥

svargodyānopagair mālyaiśchādayanto yudūttamamgīrbhiś citra-padārthābhistuṣṭuvur jagad-īśvaram

श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दंबुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै-र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥

śrī-devā ūcuḥnatāḥ sma te nātha padāravindaṁbuddhīndriya-prāṇa-mano-vacobhiḥyac cintyate ’ntar hṛdi bhāva-yuktairmumukṣubhiḥ karma-mayoru-pāśāt

त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यंव्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वैयत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥

tvaṁ māyayā tri-guṇayātmani durvibhāvyaṁvyaktaṁ sṛjasy avasi lumpasi tad-guṇa-sthaḥnaitair bhavān ajita karmabhir ajyate vaiyat sve sukhe ’vyavahite ’bhirato ’navadyaḥ

शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानांविद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध-सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥

śuddhir nṛṇāṁ na tu tatheḍya durāśayānāṁvidyā-śrutādhyayana-dāna-tapaḥ-kriyābhiḥsattvātmanām ṛṣabha te yaśasi pravṛddha-sac-chraddhayā śravaṇa-sambhṛtayā yathā syāt

स्यान्नस्तवाङ्‍‍घ्रिरशुभाशयधूमकेतु:क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भ‍ि-र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥

syān nas tavāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥkṣemāya yo munibhir ārdra-hṛdohyamānaḥyaḥ sātvataiḥ sama-vibhūtaya ātmavadbhirvyūhe ’rcitaḥ savanaśaḥ svar-atikramāya

यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौत्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायांजिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥

yaś cintyate prayata-pāṇibhir adhvarāgnautrayyā nirukta-vidhineśa havir gṛhītvāadhyātma-yoga uta yogibhir ātma-māyāṁjijñāsubhiḥ parama-bhāgavataiḥ parīṣṭaḥ

पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयंसंस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नोभूयात् सदाङ्‍‍घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥

paryuṣṭayā tava vibho vana-mālayeyaṁsaṁspārdhinī bhagavatī pratipatnī-vac chrīḥyaḥ su-praṇītam amuyārhaṇam ādadan nobhūyāt sadāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ

केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताकोयस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन्पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥

ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patākoyas te bhayābhaya-karo ’sura-deva-camvoḥsvargāya sādhuṣu khaleṣv itarāya bhūmanpadaḥ punātu bhagavan bhajatām aghaṁ naḥ

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्तिब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्यशं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥

nasy ota-gāva iva yasya vaśe bhavantibrahmādayas tanu-bhṛto mithur ardyamānāḥkālasya te prakṛti-pūruṣayoḥ parasyaśaṁ nas tanotu caraṇaḥ puruṣottamasya

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना-मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त:कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥

asyāsi hetur udaya-sthiti-saṁyamānāmavyakta-jīva-mahatām api kālam āhuḥso ’yaṁ tri-ṇābhir akhilāpacaye pravṛttaḥkālo gabhīra-raya uttama-pūruṣas tvam

त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यंधत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशंहैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥

tvattaḥ pumān samadhigamya yayāsya vīryaṁdhatte mahāntam iva garbham amogha-vīryaḥso ’yaṁ tayānugata ātmana āṇḍa-kośaṁhaimaṁ sasarja bahir āvaraṇair upetam

तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशोयन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तोयेऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥

tat tasthūṣaś ca jagataś ca bhavān adhīśoyan māyayottha-guṇa-vikriyayopanītānarthāñ juṣann api hṛṣīka-pate na liptoye ’nye svataḥ parihṛtād api bibhyati sma

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि-भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्‍यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै-र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥

smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri-bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥpatnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇairyasyendriyaṁ vimathituṁ karaṇair na vibhvyaḥ

विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या:पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्‍‍घ्रिजमङ्गसङ्गै-स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥

vibhvyas tavāmṛta-kathoda-vahās tri-lokyāḥpādāvane-ja-saritaḥ śamalāni hantumānuśravaṁ śrutibhir aṅghri-jam aṅga-saṅgaistīrtha-dvayaṁ śuci-ṣadas ta upaspṛśanti

श्रीबादरायणिरुवाचइत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaity abhiṣṭūya vibudhaiḥseśaḥ śata-dhṛtir harimabhyabhāṣata govindaṁpraṇamyāmbaram āśritaḥ

श्रीब्रह्मोवाचभूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥

śrī-brahmovācabhūmer bhārāvatārāyapurā vijñāpitaḥ prabhotvam asmābhir aśeṣātmantat tathaivopapāditam

धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥

dharmaś ca sthāpitaḥ satsusatya-sandheṣu vai tvayākīrtiś ca dikṣu vikṣiptāsarva-loka-malāpahā

अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥

avatīrya yador vaṁśebibhrad rūpam anuttamamkarmāṇy uddāma-vṛttānihitāya jagato ’kṛthāḥ

यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । श‍ृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥

yāni te caritānīśamanuṣyāḥ sādhavaḥ kalauśṛṇvantaḥ kīrtayantaś catariṣyanty añjasā tamaḥ

यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥

yadu-vaṁśe ’vatīrṇasyabhavataḥ puruṣottamaśarac-chataṁ vyatīyāyapañca-viṁśādhikaṁ prabho

नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्ल‍ोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥

nādhunā te ’khilādhāradeva-kāryāvaśeṣitamkulaṁ ca vipra-śāpenanaṣṭa-prāyam abhūd idam

श्रीभगवानुवाचअवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥

śrī-bhagavān uvācaavadhāritam etan meyad āttha vibudheśvarakṛtaṁ vaḥ kāryam akhilaṁbhūmer bhāro ’vatāritaḥ

तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥

tad idaṁ yādava-kulaṁvīrya-śaurya-śriyoddhatamlokaṁ jighṛkṣad ruddhaṁ mevelayeva mahārṇavaḥ

यद्यसंहृत्य द‍ृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्‍क्ष्यति ॥ ३० ॥

yady asaṁhṛtya dṛptānāṁyadūnāṁ vipulaṁ kulamgantāsmy anena loko ’yamudvelena vinaṅkṣyati

इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥

idānīṁ nāśa ārabdhaḥkulasya dvija-śāpa-jaḥyāsyāmi bhavanaṁ brahmannetad-ante tavānagha

श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥

śrī-śuka uvācaity ukto loka-nāthenasvayam-bhūḥ praṇipatya tamsaha deva-gaṇair devaḥsva-dhāma samapadyata

अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥

atha tasyāṁ mahotpātāndvāravatyāṁ samutthitānvilokya bhagavān āhayadu-vṛddhān samāgatān

श्रीभगवानुवाचएते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥

śrī-bhagavān uvācaete vai su-mahotpātāvyuttiṣṭhantīha sarvataḥśāpaś ca naḥ kulasyāsīdbrāhmaṇebhyo duratyayaḥ

न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥

na vastavyam ihāsmābhirjijīviṣubhir āryakāḥprabhāsaṁ su-mahat-puṇyaṁyāsyāmo ’dyaiva mā ciram

यत्र स्न‍ात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥

yatra snātvā dakṣa-śāpādgṛhīto yakṣmaṇodu-rāṭvimuktaḥ kilbiṣāt sadyobheje bhūyaḥ kalodayam

वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्‍त्‍वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥

vayaṁ ca tasminn āplutyatarpayitvā pitṝn surānbhojayitvoṣijo viprānnānā-guṇavatāndhasā

श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ bhagavatādiṣṭāyādavāḥ kuru-nandanagantuṁ kṛta-dhiyas tīrthaṁsyandanān samayūyujan

तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । द‍ृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥

tan nirīkṣyoddhavo rājanśrutvā bhagavatoditamdṛṣṭvāriṣṭāni ghorāṇinityaṁ kṛṣṇam anuvrataḥ

श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥

śrī-uddhava uvācadeva-deveśa yogeśapuṇya-śravaṇa-kīrtanasaṁhṛtyaitat kulaṁ nūnaṁlokaṁ santyakṣyate bhavānvipra-śāpaṁ samartho ’pipratyahan na yad īśvaraḥ

नाहं तवाङ्‍‍घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥

nāhaṁ tavāṅghri-kamalaṁkṣaṇārdham api keśavatyaktuṁ samutsahe nāthasva-dhāma naya mām api

तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥

tava vikrīḍitaṁ kṛṣṇanṛṇāṁ parama-maṅgalamkarṇa-pīyūṣam āsādyatyajanty anya-spṛhāṁ janāḥ

शय्यासनाटनस्थानस्न‍ानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥

śayyāsanāṭana-sthāna-snāna-krīḍāśanādiṣukathaṁ tvāṁ priyam ātmānaṁvayaṁ bhaktās tyajema hi

त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥

tvayopabhukta-srag-gandha-vāso-’laṅkāra-carcitāḥucchiṣṭa-bhojino dāsāstava māyāṁ jayema hi

वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥

vāta-vasanā ya ṛṣayaḥśramaṇā ūrdhra-manthinaḥbrahmākhyaṁ dhāma te yāntiśāntāḥ sannyāsino ’malāḥ

वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥

vayaṁ tv iha mahā-yoginbhramantaḥ karma-vartmasutvad-vārtayā tariṣyāmastāvakair dustaraṁ tamaḥ

श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ vijñāpito rājanbhagavān devakī-sutaḥekāntinaṁ priyaṁ bhṛtyamuddhavaṁ samabhāṣata